Slovnični spol samostalnikov

Samostalnik je pregibna besedna vrsta, ki poimenuje predmete, prostore, pojave ter osebe. Samostalniku lahko določimo število, sklon in spol.

V poljščini obstajajo trije spoli samostalnika v ednini; moški (ten), ženski (ta) in srednji (to). V množini sta dva spola: moškoosebni (ci) in nemoškoosebni (te).

Večina samostalnikov ima v imenovalniku ednine naslednje končnice:

• moški spol se konča na soglasnik (np. syn, pies, brat).
• ženski spol se konča na -a (npr. mama, ulica, córka).
• srednji spol se konča na -o (npr. kino, auto, nazwisko) ali -e (mieszkanie, spotkanie).

Število samostalnikov

Samostalnik poznajo ednino ali v množino.

Ednino uporabimo, ko govorimo o enem predmetu (npr. siostra, dom, pies, dziecko).

Množino uporabimo, ko imamo v mislih več predmetov (npr. siostry, domy, psy, dzieci).

Nekateri samostalniki imajo samo množinsko obliko:

Skloni samostalnikov

Poljščina pozna sedem sklonov: imenovalnik, rodilnik, dajalnik, tožilnik, orodnik, mestnik, in zvalnik. Sklon določajo vprašalnice.

Ednina

Množina

Imenovalnik

Začetna oblika samostalnika je imenovalnik. Imenovalnik v stavku vedno uporabljamo brez predloga. Po imenovalniku se vprašamo: kto? co?

Večina samostalnikov ima v imenovalniku ednine naslednje končnice:

• Moški spol se konča na soglasnik (npr. syn, pies, brat).
• Ženski spol se konča na -a (npr. mama, ulica, córka).
• Srednji spol se konča na -o (npr. kino, auto, nazwisko) ali -e (mieszkanie, spotkanie).

Nekateri samostalniki imajo v imenovalniku ednine neobičajne končnice:

• končnica -a je prisotna tudi v moškem spolu (ten kolega, mężczyzna, dentysta),
• končnica –ę je prisotna tudi v srednjem spolu (to imię, kurczę),
• samostalniki ženskega spola se lahko končajo na soglasnik (ta krew, kość).

Množina

Imenovalnik nemoškoosebnih samostalnikov, imajo običajno končnico –y (dziura → dziury, krem → kremy).

Samostalniki, katerih osnova se v imenovalniku ednine konča z –k, -g, imajo končnico –i (żarówka → żarówki, kosmetyk → kosmetyki).

Samostalniki, katerih osnova se v imenovalniku ednine konča z –ń, -sz, -cz, -rz, -ż, -l, -j, -c, -dz, -ś, -ć, -ź, imajo končnico –e (grosz → grosze, pokój → pokoje, pieniądz → pieniądze, kłótnia → kłótnie).

Samostalniki v ednini srednjega spola, imajo v množini končnico –a (ubranie → ubrania, narzędzie → narzędzia).

Premični E

Pri nekaterih samostalnikih prihaja pri sklanjanju do spremembe v korenu besede (npr. młotek → młotki).

Moškoosebni samostalniki imajo v imenovalniku končnico –owie (pan → panowie). V to skupino spadajo na primer sorodstvena imena (teść → teściowie, syn → synowie, ojciec → ojcowie).

Moškoosebni samostalniki, ki se v ednini končajo na –k, -g(a), -r, -ec, imajo končnico –y (Polak → Polacy, kolega → koledzy, doktor → doktorzy, chłopiec → chłopcy).

Moškoosebni samostalniki, ki se v ednini končajo na -d, -ch, -sta, –t(a), imajo končnico –i (Szwed → Szwedzi, Włoch → Włosi, artysta → artyści, architekt → architekci).

Moškoosebni samostalniki, ki se v ednini končajo na –c, –cz, -l, -rz, -sz, -ść, imajo končnico –e (rodzic → rodzice, gracz → gracze, nauczyciel → nauczyciele, lekarz → lekarze, listonosz → listonosze, gość → gośćie).

Nekateri moškoosebni samostalniki imajo v imenovalniku množine neobičajne končnice, npr.: brat → bracia, ksiądz → księża, Rosjanin → Rosjanie, Amerykanin → Amerykanie.

Rodilnik

Rodilnik v stavku uporabljamo za predlogi: obok, bez, od, do, z, naprzeciwko, dla. Po rodilniku se vprašamo kogo? czego?

Nekateri glagoli (npr. bać się, życzyć, szukać, słuchać, uczyć się) zahtevajo uporabo rodilnika: Uczyć się języka polskiego. Życzyć wszystkiego najlepszego..

Nekateri neživi samostalniki moškega spola imajo v rodilniku ednine končnico -u. To so pogosto kratke besede (sok → soku), tujega izvora (bar → baru), samostalniki, ki poimenujejo prevozna sredstva (autobus → autobusu), samostalniki moškega spola, ki poimenujejo dneve v tednu (wtorek → wtorku), neštevni samostalniki (cukier → cukru).

Množina

Samostalniki, ki se v imenovalniku (kto? co?) ednine končajo s polglasnikom, imajo v rodilniku množine končnico –ów (sąsiad → sąsiadów, student → studentów) ali –y/i (klucz → kluczy, mysz → myszy).

Samostalniki, ki se v imenovalniku ednine končajo s samoglasnikom, imajo v rodilniku množine t. i. ničto končnico brama → bram, mieszkanie → mieszkań.

Premični E

Pri nekaterih samostalnikih prihaja pri sklanjanju do spremembe v korenu besede (npr. wtorek → do wtorku).

Samostalniki v množini, ki so v ednini ženskega in srednjega spola, imajo v rodilniku t. i. ničto končnico. Če sta na koncu besede dva soglasnika, med niju vstavimo samoglasnik e (npr. sukienka → sukienek, jajko → jajek).

Dajalnik

Predlogi, s katerimi uporabljamo dajalnik ku, dzięki, przeciw. Po dajalniku se vprašamo komu? czemu?

Z dajalnikom se vežejo glagoli: dać, dziękować, obiecać, pomagać, powiedzieć.

Rodilniške končnice moškega spola so -owi (npr. mężowi, nauczycielowi) in končnica -u (npr. bratu, psu), ženskega spola pa –i/-y (npr. babci, ulicy) in –e/-ie (koleżance, dziewczynie).

Pozor! Premena glasov:

• ch + e = sze (mucha → musze)
• d + e = dzie (woda → wodzie)
• g + e = dze (kolega → koledze)
• k + e = ce (matka → matce)
• r + e = rze (siostra → siostrze)
• zd + e = ździe (gwiazda → gwieździe)
• dz → g (koledzy → kolegom)
• ć → t (klienci → klientom)

Tožilnik

Tožilnik uporabljamo za predlogi na, pod, przez, nad, w. Po tožilniku se sprašujemo: kogo? co?

Tožilnik uporabljamo za glagoli kot npr. mieć, lubić, jeść, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić. Vendar kadar omenjene glagole zanikamo, se njihov sklon spremeni v rodilnik mieć, lubić, jeść, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić.

Pri nekaterih samostalnikih prihaja pri sklanjanju do spremembe v korenu besede (npr. pies → mam psa).

Množina

Tožilnik nemoškoosebnih samostalnikov je enak imenovalniku. Npr.:

To są (kto?, co?) kremy. X Mam (kogo?, co?) kremy.

To są (kto?, co?) studentki. X Widzę (kogo?, co?) studentki.

Tožilnik moškoosebnih samostalnikov je enak rodilniku. Npr.:

Szukam (kogo? czego?) studentów. X Znam (kogo? co?) studentów.

Nie widzę (kogo? czego?) twoich rodziców. X Widzę (kogo? co?) twoich rodziców.

Orodnik

Orodnik uporabljamo za predlogi: nad, pod, przed, za, między. Po orodniku se vprašamo: (z) kim? (z) czym?.

Mestnik

Mestnik uporabljamo za naslednjimi predlogi: na, po, o, przy, w(e). Po mestniku se sprašujemo: (o) kim, (o) czym?.

Samostalniki, katerih osnova se konča na trdi soglasnik, imajo v mestniku končnico -e (npr. okno → na oknie, sklep → w sklepie)

Samostalniki srednjega in moškega spola, katerih osnova se konča na mehki soglasnik oziroma na k, g, ch, imajo v mestniku končnico –u (npr. mieszkanie → w mieszkaniu, rok → w roku)

Nekateri samostalniki ženskega spola imajo končnico –i/-y (npr. kuchnia → w kuchni, praca → w pracy).

Pozor! Premena glasov:

• ch + e = sze (mucha → o musze)
• d + e = dzie (woda → w wodzie)
• g + e = dze (noga → o nodze)
• k + e = ce (matka → o matce)
• ł + e = le (stół → na stole)
• r + e = rze (rower → na rowerze)
• sł + e = śle (krzesło → na krześle)
• st + e = ście (miasto → w mieście)
• t + e = cie (uniwersytet – na uniwersytecie)
• zd + e = ździe (gwiazda → o gwieździe)

Množina

Mestnik množine ima končnico –ach (góra → górach, dom → domach, Bieszczady → Bieszczadach).

Zvalnik

Zvalnik uporabljamo kadar nekoga nagovarjamo.

V pogovornem jeziku se zvalnik pogosto nadomesti z imenovalnikom, npr. Cześć, Marcin!

Vendar pa v uradnih situacijah, ko nekoga nagovarjamo, uporabljamo zvalnik, npr. Cześć, Marcinie!

Moškoosebni samostalniki, katerih osnova se konča na trdi soglasnik imajo končnico –ie (Marcin → Marcinie, Filip → Filipie).

Moškoosebni samostalniki, katerih osnova se konča na mehki soglasnik, samostalniki s končnico -k, -g, -ch in pomanjševalnice ženskih imen imajo končnico -u (Tomasz → Tomaszu, Marek → Mareku, Basia → Basiu).

Samostalniki ženskega spola imajo končnico -o (Beata → Beato, mama → mamo).

Glagolski samostalniki / Glagolnik

Samostalniki, ki poimenujejo dejanja in stanja, imenujemo glagolski samostalniki. Tvorimo jih iz večine glagolov. Glagolu odstranimo končnco, nato osnovi dodamo pripono -anie, -enie, -cie, npr.

• budować → budowanie
• biegać → bieganie
• projektować → projektowanie

• chodzić → chodzenie
• robić → robienie
• mówić → mówienie

• być → bycie
• pić → picie
• myć → mycie

Tvorba ženskih imen

Iz večine samostalnikov moškega spola tvorim samostalnike ženskega spola. Samostalnikom moškega spola dodamo pripono -ka, npr.:

V poljščini nekatera moška imena nimajo svojih ženskih parov. Gre za imena, ki označujejo akademske nazive, nekatere poklice, določena delovna mesta. Moško ime dopolnjujemo s samostalnikom pani. Npr.:

V primeru nekaterih oglasov in drugih komunikacijskih situacij, imena delovnih mest lahko izražajo oba spola, čeprav ženski par tudi obstaja, na primer dyrektor, kierownik, bibliotekarz, nauczyciel.

Tvorjenje imen nosilcev stanja

Samostalniki, ki izražajo nosilca stanja, tvorimo z besedotvornimi obrazili, npr. -arz, -ec, -ik.

• -arz (piłkarz, bramkarz, dziennikarz, pisarz, siatkarz)
• -ec (strzelec)
• -ik (przewodnik, napastnik, zawodnik, przeciwnik)