K vsebini

Slovnični spol samostalnikov

Samostalnik je pregibna besedna vrsta, ki poimenuje predmete, prostore, pojave ter osebe. Samostalniku lahko določimo število, sklon in spol.

V poljščini obstajajo trije spoli samostalnika v ednini; moški (ten), ženski (ta) in srednji (to). V množini sta dva spola: moškoosebni (ci) in nemoškoosebni (te).

Večina samostalnikov ima v imenovalniku ednine naslednje končnice:

  • moški spol se konča na soglasnik (np. syn, pies, brat).
  • ženski spol se konča na -a (npr. mama, ulica, córka).
  • srednji spol se konča na -o (npr. kino, auto, nazwisko) ali -e (mieszkanie, spotkanie).

Število samostalnikov

Samostalnik poznajo ednino ali v množino.

Ednino uporabimo, ko govorimo o enem predmetu (npr. siostra, dom, pies, dziecko).

Množino uporabimo, ko imamo v mislih več predmetov (npr. siostry, domy, psy, dzieci).

Nekateri samostalniki imajo samo množinsko obliko:

Skloni samostalnikov

Poljščina pozna sedem sklonov: imenovalnik, rodilnik, dajalnik, tožilnik, orodnik, mestnik, in zvalnik. Sklon določajo vprašalnice.

Ednina
Spolživ samostalnik moškega spola (živost)neživ samostalnik moškega spola (neživost)ženski (ta)srednji (to)
Imenovalnik
kto? co?
syn, piessport, pomidormama, ulicanazwisko, mieszkanie
Rodilnik
kogo? czego?
syna, psasportu, pomidoramamy, ulicynazwiska, mieszkania
Dajalnik
komu? czemu?
synowi, psusportowi, pomidorowimamie, ulicynazwisku, mieszkaniu
Tožilnik
kogo? co?
syna, psasport, pomidormamę, ulicęnazwisko, mieszkanie
Orodnik
z kim? z czym?
synem, psemsportem, pomidoremmamą, ulicąnazwiskiem, mieszkaniem
Mestnik
o kim? o czym?
synu, psiesporcie, pomidorzemamie, ulicynazwisku, mieszkaniu
Zvalnik
synu, psiesporcie, pomidorzemamo, uliconazwisko, mieszkanie
Množina
Spolmoškoosebni (ci)nemoškoosebni (te)
Imenovalnik
kto? co?
synowiepsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania
Rodilnik
kogo? czego?
synówpsów, sportów, pomidorów, mam, ulic, nazwisk, mieszkań
Dajalnik
komu? czemu?
synompsom, sportom, pomidorom, mamom, ulicom, nazwiskom, mieszkaniom
Tožilnik
kogo? co?
synówpsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania
Orodnik
z kim? z czym?
synamipsami, sportami, pomidorami, mamami, ulicami, nazwiskami, mieszkaniami
Mestnik
o kim? o czym?
synachpsach, sportach, pomidorach, mamach, ulicach, nazwiskach, mieszkaniach
Zvalnik
synowiepsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania

Imenovalnik

Začetna oblika samostalnika je imenovalnik. Imenovalnik v stavku vedno uporabljamo brez predloga. Po imenovalniku se vprašamo: kto? co?

Večina samostalnikov ima v imenovalniku ednine naslednje končnice:

  • Moški spol se konča na soglasnik (npr. syn, pies, brat).
  • Ženski spol se konča na -a (npr. mama, ulica, córka).
  • Srednji spol se konča na -o (npr. kino, auto, nazwisko) ali -e (mieszkanie, spotkanie).

Nekateri samostalniki imajo v imenovalniku ednine neobičajne končnice:

  • končnica -a je prisotna tudi v moškem spolu (ten kolega, mężczyzna, dentysta),
  • končnica ę je prisotna tudi v srednjem spolu (to imię, kurczę),
  • samostalniki ženskega spola se lahko končajo na soglasnik (ta krew, kość).

Rodilnik

Rodilnik v stavku uporabljamo za predlogi: obok, bez, od, do, z, naprzeciwko, dla. Po rodilniku se vprašamo kogo? czego?

Nekateri glagoli (npr. bać się, życzyć, szukać, słuchać, uczyć się) zahtevajo uporabo rodilnika: Uczyć się języka polskiego. Życzyć wszystkiego najlepszego..

Nekateri neživi samostalniki moškega spola imajo v rodilniku ednine končnico -u. To so pogosto kratke besede (soksoku), tujega izvora (barbaru), samostalniki, ki poimenujejo prevozna sredstva (autobusautobusu), samostalniki moškega spola, ki poimenujejo dneve v tednu (wtorekwtorku), neštevni samostalniki (cukiercukru).

Premični E

Pri nekaterih samostalnikih prihaja pri sklanjanju do spremembe v korenu besede (npr. wtorekdo wtorku).

Samostalniki v množini, ki so v ednini ženskega in srednjega spola, imajo v rodilniku t. i. ničto končnico. Če sta na koncu besede dva soglasnika, med niju vstavimo samoglasnik e (npr. sukienkasukienek, jajkojajek).

Dajalnik

Predlogi, s katerimi uporabljamo dajalnik ku, dzięki, przeciw. Po dajalniku se vprašamo komu? czemu?

Z dajalnikom se vežejo glagoli: dać, dziękować, obiecać, pomagać, powiedzieć.

Rodilniške končnice moškega spola so -owi (npr. mężowi, nauczycielowi) in končnica -u (npr. bratu, psu), ženskega spola pa i/-y (npr. babci, ulicy) in e/-ie (koleżance, dziewczynie).

Pozor! Premena glasov:

  • ch + e = sze (muchamusze)
  • d + e = dzie (wodawodzie)
  • g + e = dze (kolegakoledze)
  • k + e = ce (matkamatce)
  • r + e = rze (siostrasiostrze)
  • zd + e = ździe (gwiazdagwieździe)
  • dz → g (koledzykolegom)
  • ć → t (klienciklientom)

Tožilnik

Tožilnik uporabljamo za predlogi na, pod, przez, nad, w. Po tožilniku se sprašujemo: kogo? co?

Tožilnik uporabljamo za glagoli kot npr. mieć, lubić, jeść, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić. Vendar kadar omenjene glagole zanikamo, se njihov sklon spremeni v rodilnik mieć, lubić, jeść, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić.

Pri nekaterih samostalnikih prihaja pri sklanjanju do spremembe v korenu besede (npr. piesmam psa).

Orodnik

Orodnik uporabljamo za predlogi: nad, pod, przed, za, między. Po orodniku se vprašamo: (z) kim? (z) czym?.

Mestnik

Mestnik uporabljamo za naslednjimi predlogi: na, po, o, przy, w(e). Po mestniku se sprašujemo: (o) kim, (o) czym?.

Samostalniki, katerih osnova se konča na trdi soglasnik, imajo v mestniku končnico -e (npr. oknona oknie, sklepw sklepie)

Samostalniki srednjega in moškega spola, katerih osnova se konča na mehki soglasnik oziroma na k, g, ch, imajo v mestniku končnico u (npr. mieszkaniew mieszkaniu, rokw roku)

Nekateri samostalniki ženskega spola imajo končnico i/-y (npr. kuchniaw kuchni, pracaw pracy).

Pozor! Premena glasov:

  • ch + e = sze (muchao musze)
  • d + e = dzie (wodaw wodzie)
  • g + e = dze (nogao nodze)
  • k + e = ce (matkao matce)
  • ł + e = le (stółna stole)
  • r + e = rze (rowerna rowerze)
  • sł + e = śle (krzesłona krześle)
  • st + e = ście (miastow mieście)
  • t + e = cie (uniwersytetna uniwersytecie)
  • zd + e = ździe (gwiazdao gwieździe)

Zvalnik

Zvalnik uporabljamo kadar nekoga nagovarjamo.

Glagolski samostalniki / Glagolnik

Samostalniki, ki poimenujejo dejanja in stanja, imenujemo glagolski samostalniki. Tvorimo jih iz večine glagolov. Glagolu odstranimo končnco, nato osnovi dodamo pripono -anie, -enie, -cie, npr.

  • budowaćbudowanie
  • biegaćbieganie
  • projektowaćprojektowanie
  • chodzićchodzenie
  • robićrobienie
  • mówićmówienie
  • byćbycie
  • pićpicie
  • myćmycie

Tvorba ženskih imen

Iz večine samostalnikov moškega spola tvorim samostalnike ženskega spola. Samostalnikom moškega spola dodamo pripono -ka, npr.:

moški spolženski spol
dyrektordyrektorka
lekarzlekarka
bibliotekarzbibliotekarka
programistaprogramistka

V poljščini nekatera moška imena nimajo svojih ženskih parov. Gre za imena, ki označujejo akademske nazive, nekatere poklice, določena delovna mesta. Moško ime dopolnjujemo s samostalnikom pani. Npr.:

moški spolženski spol
prezydentpani prezydent
ministerpani minister
profesorpani profesor
dyrektorpani dyrektor

V primeru nekaterih oglasov in drugih komunikacijskih situacij, imena delovnih mest lahko izražajo oba spola, čeprav ženski par tudi obstaja, na primer dyrektor, kierownik, bibliotekarz, nauczyciel.

Na vrh