Al la enhavo

Vortordo en simpla frazo

La ĉefaj frazelementoj estas la subjekto kaj la predikato. La frazo kutime enhavas ankaŭ aliajn vortojn, kiuj determinas la subjekton kaj la predikaton, ekzemple: Mój kolega odpoczywał w górach. La vortordo en simpla frazo estas libera, sed ne tute ajna. Unuapozicie staras kutime la subjekto kun siaj determinantoj, duapozicie staras la predikato kun siaj determinantoj:

  • subjekto (determinantoj) + predikato (determinantoj)
  • Nowy autobus zatrzymał się na przystanku.

En la pola lingvo oni komencas demandajn frazojn per la partikulo czy aŭ per demanda pronomo.

  • Demandan frazon, kiu postulas jesan aŭ nean respondon, oni komencas per la partikulo czy, kiun oni aldonas al la deklara (pozitiva) frazo. La vortordo en la frazo restas la sama:
    • Czy + subjekto (determinantoj) + predikatoj (determinantoj)?
    • Czy idziesz jutro do pracy?
    • Czy autobus zatrzymuje się na tym przystanku?
  • Ki-demandojn oni komencas per demandaj vortoj, ekzemple jaki, który, jak, kiedy, gdzie, dokąd, dlaczego, kogo/czego (kia, kiu, kiel, kiam, kien, kial, kiun/kion). Post la demanda vorto staras kutime la subjekto, kaj post la subjekto staras la predikato:
    • Demanda pronomo + subjekto (determinantoj) + predikatoj (determinantoj)?
    • Kiedy dzieci wyjeżdżają na wakacje?
    • Która książka najbardziej ci się spodobała?
  • Demandojn pri la subjekto oni komencas per la demandaj pronomoj kto/co, post kiuj staras la predikato:
    • Kto/co + predikato (determinantoj)?
    • Co leży na stole?
    • Kto jest pierwszy na mecie?
  • Pytania o cechę wyrażoną orzecznikiem rozpoczynamy od zaimków pytajnych: który, jaki, kim/czym. Po tych zaimkach występuje łącznik, a następnie podmiot:
    • Jaki/który, kim/czym + kopulo + subjekto (determinantoj)?
    • Kim jest Marcin?
    • Jaki jest ten drugi pokój?

Subjekto

La subjekto estas ĉefa frazelemento, kiu montras la faranton de ago. La subjekto estas kutime en nominativo kaj respondas al la demandoj: kto? co? La subjekto en nominativo estas plej ofte substantivo aŭ pronomo, ekzemple:

  • Kobieta idzie do pracy.
  • Liście opadają z drzew.
  • Ktoś zapukał do drzwi.
  • Oni interesują się teatrem.

La subjekto povas esti esprimata ankaŭ per alia parolelemento/vortospeco, kiu havas la signifon de substantivo: per adjektivo aŭ per numeralo, ekzemple: Szczęśliwi czasu nie liczą. Piąta wybiła na zegarze.

La subjekto povas konsisti el du aŭ pli da vortoj, uzataj en nominativo kaj ligataj per la konjunkcio i. Tian subjekton oni nomas vican subjekton, ekzemple:

  • Filip i Beata idą na koncert.
  • Brzozy, dęby i sosny rosły w tym lesie.

La vica subjekto povas esti esprimata per du vortoj, ligataj per la prepozicio z, ekzemple: Ojciec z synem poszli na spacer. Mąż z żoną oglądają film.

Implicitan (aŭ subkompreneblan) subjekton oni havas tiam, kiam en la frazo estas ellasitaj la pronomoj por 1-a kaj 2-a personoj de singularo aŭ pluralo, kiujn oni subkomprenas helpe de la formo de la predikato, ekzemple:

  • (Ja) Dzwoniłem do ciebie.
  • (My) Dużo podróżujemy.

La substantivo en genitivo staras ĉe verboj, signifantaj abundon aŭ mankon de io, kaj ankaŭ en vortkunmentaĵoj kun numeraloj, ekzemple:

  • Wody w rzekach przybywa.
  • Sześć samochodów stało na parkingu.

Predikato

Orzeczenie to najważniejsza część zdania, która orzeka o podmiocie, tzn. wskazuje na jego czynność, stan lub cechę i odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? jaki jest? kim/czym jest? Wyróżniamy trzy rodzaje orzeczeń.

W funkcji orzeczenia zazwyczaj występuje czasownik w formie osobowej w różnych czasach (teraźniejszy, przyszły, przeszły) trybu oznajmującego, a także w trybie rozkazującym i przypuszczającym, np.

  • Magda i Beata robią zakupy.
  • Oni byli w Warszawie.
  • Znajdź przepis na sernik w Internecie.
  • Przeczytałbym książkę, jest ciekawa.

Forma czasownika występującego w funkcji orzeczenia zależy od typu podmiotu. Jeżeli podmiot występuje w mianowniku, wówczas orzeczenie zgadza się z nim pod względem osoby i liczby, natomiast w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i w trybie przypuszczającym również pod względem rodzaju, np.

  • Ja kupię kwiaty, a ty upiecz sernik.
  • Monika poszła do szkoły.

En frazoj, havantaj vican subjekton, la predikato estas en pluralo, ekzemple:

  • Jabłka, grusze i pomarańcze leżą na stole.
  • Dziewczynki i chłopcy kąpią się w rzece.
  • Magda z koleżanką piją herbatę.

Jeśli w liczbie mnogiej w funkcji podmiotu występują rzeczowniki nazywające mężczyzn lub osoby różnej płci, wówczas w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i w trybie przypuszczającym orzeczenie przybiera formę rodzaju męskoosobowego, pozostałe zaś rzeczowniki wymagają formy rodzaju niemęskoosobowego, np.

  • Państwo Nowakowie wrócili z Poznania.
  • Marcin z Beatą poszli do kina.
  • Książki i zeszyty leżały na stole.
  • Studenci chętnie wyjechaliby nad morze.

Przy podmiocie w dopełniaczu orzeczenie występuje zawsze w 3. osobie liczby pojedynczej, natomiast w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i trybie przypuszczającym ma formę rodzaju nijakiego, np.

  • Zabrakło nam pieniędzy.
  • Pięciu studentów uczyło się języka polskiego.

Innym typem orzeczenia jest orzeczenie imienne, które odpowiada na pytanie: jaki jest podmiot?, kim/czym jest podmiot? Takie orzeczenie składa się z dwóch wyrazów: z czasownika być, zostać, stać się, zrobić się w formie osobowej (zwanego łącznikiem) oraz innej części mowy (zwanej orzecznikiem). Orzecznik najczęściej jest wyrażony przymiotnikiem, rzeczownikiem, zaimkiem, liczebnikiem, przysłówkiem, np.

  • Dzień był słoneczny.
  • Magda jest nauczycielką.
  • Brat został lekarzem.
  • Kuba jest taki.
  • Monika była pierwsza na mecie.
  • Nagle zrobiło się ciemno.

Orzecznik wyrażony rzeczownikiem i zaimkiem osobowym występuje w narzędniku, np. Magda została nauczycielką. On nie jest tobą. Tylko wówczas, gdy w roli łącznika występuje wyraz to, orzecznik przybiera postać mianownika, np. Zdrowie to szczęście.

Orzecznik wyrażony przymiotnikiem, zaimkiem dzierżawczym lub wskazującym oraz liczebnikiem porządkowym występuje w mianowniku i zgadza się z podmiotem pod względem rodzaju i liczby, np. Spektakl był ciekawy. Jabłka słodkie. Książka jest moja. Nasi zawodnicy na mecie byli pierwsi.

Trzecim typem orzeczenia jest orzeczenie modalne, które składa się z formy osobowej czasownika modalnego chcieć, musieć, pragnąć, potrafić, woleć lub czasowników nieodmiennych przez osoby, takich jak należy, wypada, można, trzeba, warto, wolno oraz bezokolicznika, np.

  • Musisz przeczytać książkę.
  • Pies chce pić.
  • Tutaj można mówić głośno.
  • Należy podziękować wszystkim.
  • Nie trzeba się spóźniać.

Objekto

La plimulto da verboj en frazo postulas objekton, kiu respondas al la demandoj de la dependaj kazoj: kogo/czego?, komu/czemu?, kogo/co?, z kim/czym? o kim/czym? La objekto estas esprimita plej ofte per substantivo aŭ per persona pronomo, ekzemple

  • Córka pomaga (komu?) matce.
  • Kocham (kogo?) go.
  • Czekamy (na kogo?) na ciebie.
  • Rozmawiamy (o czym?) o pogodzie.
  • Magda spotkała się (z kim?) z Beatą.

Tre ofte la verbo povas havi pli ol unu objekton, ekzemple Prosiłem (kiun?) koleżankę (pri kio?) o radę. Nazar kupił (kion?) prezent (al kiu?) matce.

La verbo postulas, ke la objekto estu en la konforma gramatika formo, tio estas – en la konforma kazo.

Genitivo
kogo/czego?
VerboEkzemploj de uzado
potrzebowaćPotrzebuję twojej rady.
słuchaćWieczorami słuchał radia.
szukaćDługo szukałem torebki.
zapominaćZapomniał telefonu.
Dativo
komu/czemu?
VerboEkzemploj de uzado
podobać sięPrezenty podobały się matce.
pożyczyćPożyczył bratu pieniądze.
udzielićLekarz udzielił kobiecie pomocy.
Akuzativo
kogo/co?
VerboEkzemploj de uzado
czytaćCzytał książkę.
jeśćCodziennie jemy zupę.
kupićKoleżanka kupiła sukienkę.
miećSiostra ma wizytę u lekarza.
odkurzaćMagda odkurza pokój.
pićRano piję herbatę.
pisaćCzęsto piszę listy.
prasowaćTeraz prasuję koszulę.
planowaćJuż planuję urlop.
prosićProszę kotlet i ziemniaki.
rezerwowaćWczoraj zarezerwowałem hotel.
włożyćBeata włożyła nową sukienkę.
zmywaćPo kolacji zmywałam naczynia.
Instrumentalo
kim/czym?
VerboEkzemploj de uzado
jechaćDo teatru jedziemy taksówką.
leciećNad morze lecimy samolotem.
mieszkaćTomek mieszka z rodzicami.
rozmawiaćRozmawialiśmy z sekretarką.
Lokativo
o kim/czym?
VerboEkzemploj de uzado
czytaćChętnie czytał o podróżach.
marzyćAnna marzyła o wakacjach.
myślećCały dzień myślał o lekcji.
pamiętaćDziewczyna pamiętała o spotkaniu.

Objekto, kiu estas en akuzativo en pozitiva frazo, en negativa frazo estas en genitivo.

Pozitivaj frazoj – akuzativo (kogo/co?)Negativaj frazoj – genitivo (kogo/czego?)
Wczoraj jadłem kolację.Wczoraj nie jadłem kolacji.
Lubię lody.Nie lubię lodów.
Mam nowy krawat.Nie mam nowego krawatu.
Siostra robi zakupy.Siostra nie robi zakupów.
On zna ten adres.On nie zna tego adresu.

Akordo de adjektivo kun substantivo

Adjektivon oni ligas kun substantivo, akordante ĝin laŭ la genro, nombro kaj kazo de la substantivo. En singularo la adjektivo havas tri genrojn: viran, ekzemple nowy dom, inan, ekzemple nowa sukienka, kaj neŭtran, ekzemple nowe okno. En pluralo la adjektivoj havas nur du genrojn: virpersonan (ĉe substantivoj, kiuj nomas nur virojn aŭ personojn el kelkaj genroj), ekzemple nowi pracownicy, kaj nevirpersonan (ĉe ĉiuj aliaj substantivoj), ekzemple nowe meble, nowe sukienki, nowe okna.

La adjektivojn kaj la substantivojn oni deklinacias laŭ diversaj deklinaciaj klasoj (kutime nomataj nur deklinacioj). Ili havas diversajn finaĵojn.

Singularo
vira genroina genroneŭtra genro
Nominativo
kto/co?
nowy pracownik
nowy dom
nowa sukienkanowe okno
Genitivo
kogo/czego?
nowego pracownika
nowego domu
nowej sukienkinowego okna
Dativo
komu/czemu?
nowemu pracownikowi
nowemu domowi
nowej sukiencenowemu oknu
Akuzativo
kogo/co?
nowego pracownika
nowy dom
nową sukienkęnowe okno
Instrumentalo
kim/czym?
nowym pracownikiem
nowym domem
nową sukienkąnowym oknem
Lokativo
o kim/czym?
(o) nowym pracowniku
(o) nowym domu
(o) nowej sukience(o) nowym oknie
Pluralo
vira persona genrone-vira persona genro
Nominativo
kto/co?
nowi pracownicynowe domy / sukienki / okna
Genitivo
kogo/czego?
nowych pracownikównowych domów / sukienek / okien
Dativo
komu/czemu?
nowym pracownikomnowym domom / sukienkom / oknom
Akuzativo
kogo/co?
nowych pracownikównowe domy /sukienki / okna
Instrumentalo
kim/czym?
nowymi pracownikaminowymi domami / sukienkami / oknami
Lokativo
o kim/czym?
(o) nowych pracownikach(w) nowych domach / sukienkach / oknach

Kiam oni ligas adjektivon kun animeca virgenra substantivo (nomanta homojn kaj bestojn), ĝia akuzativa formo en singularo estas identa al la genitiva, ekzemple Widziałem nowego pracownika firmy. On ma dużego psa. Kiam oni ligas adjektivon kun senanimeca substantivo, ĝia akuzativa formo estas identa kun la nominativa formo, ekzemple Widziałem nowy dom Marka.

Kiam oni ligas adjektivon kun virpersona substantivo en pluralo (nomanta homojn aŭ personojn el diversaj genroj), ĝia formo estas identa al la genitiva, ekzemple Poznałam nowych pracowników z Polski. Ĉiuj aliaj substantivoj kaj iliaj determinantoj restas en nominativo, ekzemple W zoo widzieliśmy lwy afrykańskie. Magda kupiła nowe sukienki.

Sammaniere – akordigante laŭ genro, nombro kaj kazo – kun la substantivo oni ligas aliajn determinantojn, kiuj estas esprimitaj per:

  • poseda pronomo, ekzemple twój brat, nasza rodzina, moje mieszkanie
  • montra pronomo, ekzemple ten rower, ta dziewczyna, te imieniny
  • demanda pronomo, ekzemple jaki koncert? jaka pogoda? jakie spodnie?
  • orda numeralo, ekzemple pierwszy rok, piąta godzina, trzecie miejsce

La deklinaciitajn pronomojn kaj ordajn numeralojn oni deklinacias laŭ la sama klaso, laŭ kiu oni deklinacias ankaŭ la adjektivojn, ekzemple Poznałam twojego nowego dyrektora. Jej córka chodzi do czwartej klasy. W tym nowym mieszkaniu jest więcej miejsca.

La pozicio de la pronomoj kaj de la ordaj numeraloj estas preciza – la pronomoj staras ĉiam antaŭ la substantivo, ekzemple mój telefon, ta restauracja, pierwsze danie.

La pozicio de la adjektivo dependas de ĝia signifo. Se ĝi nomas nekonstantan econ, ĝi staras antaŭ la substantivo, ekzemple świeży sok, czysta woda, nowy telefon; se ĝi nomas konstantan econ, ĝi staras post la substantivo, ekzemple sok pomarańczowy, woda gazowana, telefon komórkowy.

Akordo de substantivo kun substantivo en genitivo

Determinanto de substantivo povas esti ankaŭ alia substantivo, ekzemple rzeka Wisła, książka nauczycielki, sok z jabłek. Tia determinanto estas plej ofte en genitivo, kiun oni ne fleksias, ekzemple książka nauczycielki, książki nauczycielki, książce nauczycielki, książkę nauczycielki.

La determinanto en genitivo havas la sekvantajn finaĵojn:

Singularo
vira genroina genroneŭtra genro
-a
-u
telefon brata
szklanka cukru
-y
-i
filiżanka kawy
pokój córki
-abutelka wina
Pluralo
vira genroina genroneŭtra genro
-ów
-i/-y
puszka ananasów
grupa nauczycieli
-
-i/-y
kilo truskawek
kilo pomarańczy
-kilogram jabłek

La determinanto en genitivo havas diversajn signifojn kaj respondas al diversaj demandoj. Plej ofte:

  • ĝi havas ecan signifon kaj respondas al la demando jaki/jaka/jakie?, ekzemple język gestów, koncert muzyki klasycznej, miejsce spotkań.
  • ĝi esprimas posedon kaj respondas al la demando czyj/czyja/czyje?, ekzemple dom rodziców, pokój córki, powieść Olgi Tokarczuk.
  • ĝi staras post substantivoj, esprimantaj kvanton, kaj respondas al la demando czego?, ekzemple szklanka cukru, filiżanka kawy, kilogram jabłek.

Akordo de numeralo kun substantivo

La formo de la numeralo, kiun oni ligas kun la substantivo, dependas de la persono, kiun ĝi montras, kaj ankaŭ de la genro de la substantivo, kun kiu oni ligas ĝin.

Liczebnik jeden występuje w trzech rodzajach i łączy się z rzeczownikiem w mianowniku liczby pojedynczej, np. jeden samochód, jedna książka, jedno okno.

La numeralo dwa havas kelkajn genrajn formojn.

vira persona genror. niemęskoosobowy i nijakiina genro
dwaj pracownicy
dwóch/dwu pracowników
dwa złote, dwa oknadwie książki**

Formy dwa i dwie łączą się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. dwa samochody, dwie siostry. W rodzaju męskoosobowym, gdy mówimy o mężczyznach lub o osobach różnej płci, liczebnik przybiera dwie formy. Forma dwaj łączy się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. dwaj synowie, dwaj pasażerowie, natomiast formy dwóch/dwu – z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. dwóch synów, dwóch pasażerów.

Liczebniki trzy i cztery występują w dwu rodzajach: rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym.

vira persona genrone-vira persona genro
trzej/czterej projektancitrzy/cztery złote / książki / okna
trzech/czterech pojektantów

Formy niemęskoosobowe trzy i cztery łączą się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. trzy złote, cztery jabłka.

W rodzaju męskoosobowym mamy dwie formy. Formy trzej i czterej łączą się z rzeczownikami w mianowniku liczby mnogiej, np. trzej synowie, czterej pasażerowie, natomiast formy trzech i czterech – z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. trzech synów, czterech pasażerów.

Liczebniki nazywające liczby od 5 do 900 występują w dwu formach: rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym. Obie formy łączą się z rzeczownikami w dopełniaczu liczby mnogiej.

vira persona genrone-vira persona genro
pięciu lekarzystu pracowników
pięć psów / książek / okiensto złotych / groszy/ książek

Jeżeli liczebnik wieloczłonowy kończy się wyrazem jeden, to ten wyraz pozostaje zawsze nieodmienny i łączy się z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. dwudziestu jeden uczniów, sto pięćdziesiąt jeden książek.

Rzeczowniki w dopełniaczu liczby mnogiej przybierają następujące końcówki.

vira genroina genroneŭtra genro
-ów
-i/-y
pięciu projektantów
dziesięć groszy
-
-i/-y
dwieście kobiet
pięć kawiarni
-dwadzieścia jabłek

Zdania współrzędnie złożone

Zdania współrzędnie złożone składają się z dwóch zdań składowych, które znaczeniowo wzajemnie się uzupełniają, lecz są niezależne od siebie gramatycznie. Mogą one być połączone bezpośrednio, np. Piła kawę, czytała książkę, lub za pomocą spójników, np. Piła kawę i czytała książkę. Spójniki wyrażają różne stosunki znaczeniowe między zdaniami składowymi.

Wyróżniamy kilka typów zdań współrzędnie złożonych, w których występują określone spójniki.

Tipo de frazoSignifa rilato inter la frazojKonjunkciojEkzempla frazo
łącznela enhavoj de la konsistaj propozicioj estas ligataj unu kun la aliai, orazŚwieciło słońce i było bardzo ciepło.
rozłącznela enhavoj de la konsistaj propozicioj estas reciproke kontraŭajalbo, lub, czyIdziesz z nami, czy zostajesz?
przeciwstawnetreści zdań składowych przeciwstawiają się sobieale, lecz, jednak, natomiast, aKupiłem dobre prezenty, ale spóźniłem się na lekcję.
rezultala enhavo de la dua propozicio estas rezulto de la enhavo de la unua propoziciowięc, dlatego, zatemBędzie padał deszcz, dlatego nie jedziemy na wycieczkę rowerową.
Reen al la supro