Al la enhavo

Vortordo en simpla frazo

La ĉefaj frazelementoj estas la subjekto kaj la predikato. La frazo kutime enhavas ankaŭ aliajn vortojn, kiuj determinas la subjekton kaj la predikaton, ekzemple: Mój kolega odpoczywał w górach. La vortordo en simpla frazo estas libera, sed ne tute ajna. Unuapozicie staras kutime la subjekto kun siaj determinantoj, duapozicie staras la predikato kun siaj determinantoj:

  • subjekto (determinantoj) + predikato (determinantoj)
  • Nowy autobus zatrzymał się na przystanku.

En la pola lingvo oni komencas demandajn frazojn per la partikulo czy aŭ per demanda pronomo.

  • Demandan frazon, kiu postulas jesan aŭ nean respondon, oni komencas per la partikulo czy, kiun oni aldonas al la deklara (pozitiva) frazo. La vortordo en la frazo restas la sama:
    • Czy + subjekto (determinantoj) + predikatoj (determinantoj)?
    • Czy idziesz jutro do pracy?
    • Czy autobus zatrzymuje się na tym przystanku?
  • Ki-demandojn oni komencas per demandaj vortoj, ekzemple jaki, który, jak, kiedy, gdzie, dokąd, dlaczego, kogo/czego (kia, kiu, kiel, kiam, kien, kial, kiun/kion). Post la demanda vorto staras kutime la subjekto, kaj post la subjekto staras la predikato:
    • Demanda pronomo + subjekto (determinantoj) + predikatoj (determinantoj)?
    • Kiedy dzieci wyjeżdżają na wakacje?
    • Która książka najbardziej ci się spodobała?
  • Demandojn pri la subjekto oni komencas per la demandaj pronomoj kto/co, post kiuj staras la predikato:
    • Kto/co + predikato (determinantoj)?
    • Co leży na stole?
    • Kto jest pierwszy na mecie?
  • Ni komencas demandojn pri la trajto esprimita de la predikativo per demandaj pronomoj: który, jaki, kim/czym. Ĉi tiuj pronomoj estas sekvataj de streketo, sekvata de subjekto:
    • Jaki/który, kim/czym + kopulo + subjekto (determinantoj)?
    • Kim jest Marcin?
    • Jaki jest ten drugi pokój?

Subjekto

La subjekto estas ĉefa frazelemento, kiu montras la faranton de ago. La subjekto estas kutime en nominativo kaj respondas al la demandoj: kto? co? La subjekto en nominativo estas plej ofte substantivo aŭ pronomo, ekzemple:

  • Kobieta idzie do pracy.
  • Liście opadają z drzew.
  • Ktoś zapukał do drzwi.
  • Oni interesują się teatrem.

La subjekto povas esti esprimata ankaŭ per alia parolelemento/vortospeco, kiu havas la signifon de substantivo: per adjektivo aŭ per numeralo, ekzemple: Szczęśliwi czasu nie liczą. Piąta wybiła na zegarze.

La subjekto povas konsisti el du aŭ pli da vortoj, uzataj en nominativo kaj ligataj per la konjunkcio i. Tian subjekton oni nomas vican subjekton, ekzemple:

  • Filip i Beata idą na koncert.
  • Brzozy, dęby i sosny rosły w tym lesie.

La vica subjekto povas esti esprimata per du vortoj, ligataj per la prepozicio z, ekzemple: Ojciec z synem poszli na spacer. Mąż z żoną oglądają film.

Implicitan (aŭ subkompreneblan) subjekton oni havas tiam, kiam en la frazo estas ellasitaj la pronomoj por 1-a kaj 2-a personoj de singularo aŭ pluralo, kiujn oni subkomprenas helpe de la formo de la predikato, ekzemple:

  • (Ja) Dzwoniłem do ciebie.
  • (My) Dużo podróżujemy.

La substantivo en genitivo staras ĉe verboj, signifantaj abundon aŭ mankon de io, kaj ankaŭ en vortkunmentaĵoj kun numeraloj, ekzemple:

  • Wody w rzekach przybywa.
  • Sześć samochodów stało na parkingu.

Predikato

La predikato estas la plej grava parto de la frazo, kiu prijuĝas la subjekton, t.e. indikas ĝian agadon, staton aŭ trajton kaj respondas la demandojn: co robi? co się z nim dzieje? jaki jest? kim/czym jest? Estas tri specoj de predikatoj.

En la predikata funkcio estas kutime verbo en la persona formo en malsamaj tempoj (nuna, estonta, pasinta) de la indikativa speco, same kiel en la imperativo kaj subjunktivo, ekz.

  • Magda i Beata robią zakupy.
  • Oni byli w Warszawie.
  • Znajdź przepis na sernik w Internecie.
  • Przeczytałbym książkę, jest ciekawa.

La formo de la verbo en la predikata funkcio dependas de la speco de subjekto. Se la subjekto estas en la nominativo, tiam la predikato akordas kun ĝi en persono kaj nombro, kaj en la pasinteco, estonteco kaj subjunktivo ankaŭ en genro, ekz.

  • Ja kupię kwiaty, a ty upiecz sernik.
  • Monika poszła do szkoły.

En frazoj, havantaj vican subjekton, la predikato estas en pluralo, ekzemple:

  • Jabłka, grusze i pomarańcze leżą na stole.
  • Dziewczynki i chłopcy kąpią się w rzece.
  • Magda z koleżanką piją herbatę.

Se substantivoj indikantaj virojn aŭ homojn de malsamaj seksoj aperas en la pluralo en la subjekta funkcio, tiam en la pasinteco, estonteco kaj subjunktivo la predikativo prenas la viran-personan formon, dum aliaj substantivoj postulas ne-viran-personan formon, ekz.

  • Państwo Nowakowie wrócili z Poznania.
  • Marcin z Beatą poszli do kina.
  • Książki i zeszyty leżały na stole.
  • Studenci chętnie wyjechaliby nad morze.

Ĉe la genitiva subjekto la verbo estas ĉiam en la 3-a persono de singularo, dum en la estinteco, estonteco kaj subjunktivo ĝi estas neŭtra, ekz.

  • Zabrakło nam pieniędzy.
  • Pięciu studentów uczyło się języka polskiego.

Alia speco de predikativo estas nominativa predikato, kiu respondas al la demando: jaki jest podmiot?, kim/czym jest podmiot? Tiu ĉi predikato konsistas el du vortoj: la verbo być, zostać, stać się, zrobić się en la persona formo (nomata ligilo) kaj alia vortparto (nomata predikato). La predikativo plej ofte estas esprimata per adjektivo, substantivo, pronomo, numeralo, adverbo, ekz.

  • Dzień był słoneczny.
  • Magda jest nauczycielką.
  • Brat został lekarzem.
  • Kuba jest taki.
  • Monika była pierwsza na mecie.
  • Nagle zrobiło się ciemno.

Predikato esprimita per substantivo kaj persona pronomo aperas en la instrumenta formo, ekz. Magda została nauczycielką. On nie jest tobą. Nur kiam la vorto to estas uzata kiel ligilo, la predikativo prenas la formon de la nominativa kazo, ekz. Zdrowie to szczęście.

La predikativo esprimita per la adjektivo, poseda aŭ demonstra pronomo kaj ordo aperas en la nominativa kazo kaj akordas kun la subjekto en genro kaj nombro, ekz. Spektakl był ciekawy. Jabłka słodkie. Książka jest moja. Nasi zawodnicy na mecie byli pierwsi.

La tria speco de predikativo estas la modala predikativo, kiu konsistas el la persona formo de la modala verbo chcieć, musieć, pragnąć, potrafić, woleć aŭ person-nedeklineblaj verboj, kiel należy, wypada, można, trzeba, warto, wolno, kaj la infinitivo, ekz.

  • Musisz przeczytać książkę.
  • Pies chce pić.
  • Tutaj można mówić głośno.
  • Należy podziękować wszystkim.
  • Nie trzeba się spóźniać.

Objekto

La plimulto da verboj en frazo postulas objekton, kiu respondas al la demandoj de la dependaj kazoj: kogo/czego?, komu/czemu?, kogo/co?, z kim/czym? o kim/czym? La objekto estas esprimita plej ofte per substantivo aŭ per persona pronomo, ekzemple

  • Córka pomaga (komu?) matce.
  • Kocham (kogo?) go.
  • Czekamy (na kogo?) na ciebie.
  • Rozmawiamy (o czym?) o pogodzie.
  • Magda spotkała się (z kim?) z Beatą.

Tre ofte la verbo povas havi pli ol unu objekton, ekzemple Prosiłem (kiun?) koleżankę (pri kio?) o radę. Nazar kupił (kion?) prezent (al kiu?) matce.

La verbo postulas, ke la objekto estu en la konforma gramatika formo, tio estas – en la konforma kazo.

Genitivo
kogo/czego?
VerboEkzemploj de uzado
potrzebowaćPotrzebuję twojej rady.
słuchaćWieczorami słuchał radia.
szukaćDługo szukałem torebki.
zapominaćZapomniał telefonu.
Dativo
komu/czemu?
VerboEkzemploj de uzado
podobać sięPrezenty podobały się matce.
pożyczyćPożyczył bratu pieniądze.
udzielićLekarz udzielił kobiecie pomocy.
Akuzativo
kogo/co?
VerboEkzemploj de uzado
czytaćCzytał książkę.
jeśćCodziennie jemy zupę.
kupićKoleżanka kupiła sukienkę.
miećSiostra ma wizytę u lekarza.
odkurzaćMagda odkurza pokój.
pićRano piję herbatę.
pisaćCzęsto piszę listy.
prasowaćTeraz prasuję koszulę.
planowaćJuż planuję urlop.
prosićProszę kotlet i ziemniaki.
rezerwowaćWczoraj zarezerwowałem hotel.
włożyćBeata włożyła nową sukienkę.
zmywaćPo kolacji zmywałam naczynia.
Instrumentalo
kim/czym?
VerboEkzemploj de uzado
jechaćDo teatru jedziemy taksówką.
leciećNad morze lecimy samolotem.
mieszkaćTomek mieszka z rodzicami.
rozmawiaćRozmawialiśmy z sekretarką.
Lokativo
o kim/czym?
VerboEkzemploj de uzado
czytaćChętnie czytał o podróżach.
marzyćAnna marzyła o wakacjach.
myślećCały dzień myślał o lekcji.
pamiętaćDziewczyna pamiętała o spotkaniu.

Objekto, kiu estas en akuzativo en pozitiva frazo, en negativa frazo estas en genitivo.

Pozitivaj frazoj – akuzativo (kogo/co?)Negativaj frazoj – genitivo (kogo/czego?)
Wczoraj jadłem kolację.Wczoraj nie jadłem kolacji.
Lubię lody.Nie lubię lodów.
Mam nowy krawat.Nie mam nowego krawatu.
Siostra robi zakupy.Siostra nie robi zakupów.
On zna ten adres.On nie zna tego adresu.

Akordo de adjektivo kun substantivo

Adjektivon oni ligas kun substantivo, akordante ĝin laŭ la genro, nombro kaj kazo de la substantivo. En singularo la adjektivo havas tri genrojn: viran, ekzemple nowy dom, inan, ekzemple nowa sukienka, kaj neŭtran, ekzemple nowe okno. En pluralo la adjektivoj havas nur du genrojn: virpersonan (ĉe substantivoj, kiuj nomas nur virojn aŭ personojn el kelkaj genroj), ekzemple nowi pracownicy, kaj nevirpersonan (ĉe ĉiuj aliaj substantivoj), ekzemple nowe meble, nowe sukienki, nowe okna.

La adjektivojn kaj la substantivojn oni deklinacias laŭ diversaj deklinaciaj klasoj (kutime nomataj nur deklinacioj). Ili havas diversajn finaĵojn.

Singularo
vira genroina genroneŭtra genro
Nominativo
kto/co?
nowy pracownik
nowy dom
nowa sukienkanowe okno
Genitivo
kogo/czego?
nowego pracownika
nowego domu
nowej sukienkinowego okna
Dativo
komu/czemu?
nowemu pracownikowi
nowemu domowi
nowej sukiencenowemu oknu
Akuzativo
kogo/co?
nowego pracownika
nowy dom
nową sukienkęnowe okno
Instrumentalo
kim/czym?
nowym pracownikiem
nowym domem
nową sukienkąnowym oknem
Lokativo
o kim/czym?
(o) nowym pracowniku
(o) nowym domu
(o) nowej sukience(o) nowym oknie
Pluralo
vira persona genrone-vira persona genro
Nominativo
kto/co?
nowi pracownicynowe domy / sukienki / okna
Genitivo
kogo/czego?
nowych pracownikównowych domów / sukienek / okien
Dativo
komu/czemu?
nowym pracownikomnowym domom / sukienkom / oknom
Akuzativo
kogo/co?
nowych pracownikównowe domy /sukienki / okna
Instrumentalo
kim/czym?
nowymi pracownikaminowymi domami / sukienkami / oknami
Lokativo
o kim/czym?
(o) nowych pracownikach(w) nowych domach / sukienkach / oknach

Kiam oni ligas adjektivon kun animeca virgenra substantivo (nomanta homojn kaj bestojn), ĝia akuzativa formo en singularo estas identa al la genitiva, ekzemple Widziałem nowego pracownika firmy. On ma dużego psa. Kiam oni ligas adjektivon kun senanimeca substantivo, ĝia akuzativa formo estas identa kun la nominativa formo, ekzemple Widziałem nowy dom Marka.

Kiam oni ligas adjektivon kun virpersona substantivo en pluralo (nomanta homojn aŭ personojn el diversaj genroj), ĝia formo estas identa al la genitiva, ekzemple Poznałam nowych pracowników z Polski. Ĉiuj aliaj substantivoj kaj iliaj determinantoj restas en nominativo, ekzemple W zoo widzieliśmy lwy afrykańskie. Magda kupiła nowe sukienki.

Sammaniere – akordigante laŭ genro, nombro kaj kazo – kun la substantivo oni ligas aliajn determinantojn, kiuj estas esprimitaj per:

  • poseda pronomo, ekzemple twój brat, nasza rodzina, moje mieszkanie
  • montra pronomo, ekzemple ten rower, ta dziewczyna, te imieniny
  • demanda pronomo, ekzemple jaki koncert? jaka pogoda? jakie spodnie?
  • orda numeralo, ekzemple pierwszy rok, piąta godzina, trzecie miejsce

La deklinaciitajn pronomojn kaj ordajn numeralojn oni deklinacias laŭ la sama klaso, laŭ kiu oni deklinacias ankaŭ la adjektivojn, ekzemple Poznałam twojego nowego dyrektora. Jej córka chodzi do czwartej klasy. W tym nowym mieszkaniu jest więcej miejsca.

La pozicio de la pronomoj kaj de la ordaj numeraloj estas preciza – la pronomoj staras ĉiam antaŭ la substantivo, ekzemple mój telefon, ta restauracja, pierwsze danie.

La pozicio de la adjektivo dependas de ĝia signifo. Se ĝi nomas nekonstantan econ, ĝi staras antaŭ la substantivo, ekzemple świeży sok, czysta woda, nowy telefon; se ĝi nomas konstantan econ, ĝi staras post la substantivo, ekzemple sok pomarańczowy, woda gazowana, telefon komórkowy.

Akordo de substantivo kun substantivo en genitivo

Determinanto de substantivo povas esti ankaŭ alia substantivo, ekzemple rzeka Wisła, książka nauczycielki, sok z jabłek. Tia determinanto estas plej ofte en genitivo, kiun oni ne fleksias, ekzemple książka nauczycielki, książki nauczycielki, książce nauczycielki, książkę nauczycielki.

La determinanto en genitivo havas la sekvantajn finaĵojn:

Singularo
vira genroina genroneŭtra genro
-a
-u
telefon brata
szklanka cukru
-y
-i
filiżanka kawy
pokój córki
-abutelka wina
Pluralo
vira genroina genroneŭtra genro
-ów
-i/-y
puszka ananasów
grupa nauczycieli
-
-i/-y
kilo truskawek
kilo pomarańczy
-kilogram jabłek

La determinanto en genitivo havas diversajn signifojn kaj respondas al diversaj demandoj. Plej ofte:

  • ĝi havas ecan signifon kaj respondas al la demando jaki/jaka/jakie?, ekzemple język gestów, koncert muzyki klasycznej, miejsce spotkań.
  • ĝi esprimas posedon kaj respondas al la demando czyj/czyja/czyje?, ekzemple dom rodziców, pokój córki, powieść Olgi Tokarczuk.
  • ĝi staras post substantivoj, esprimantaj kvanton, kaj respondas al la demando czego?, ekzemple szklanka cukru, filiżanka kawy, kilogram jabłek.

Akordo de numeralo kun substantivo

La formo de la numeralo, kiun oni ligas kun la substantivo, dependas de la persono, kiun ĝi montras, kaj ankaŭ de la genro de la substantivo, kun kiu oni ligas ĝin.

La numeralo jeden ​​havas tri genrojn kaj estas kombinita kun substantivo en la nominativa singularo, ekz. jeden samochód, jedna książka, jedno okno.

La numeralo dwa havas kelkajn genrajn formojn.

vira persona genrone-vira persona genro kaj neŭtra genroina genro
dwaj pracownicy
dwóch/dwu pracowników
dwa złote, dwa oknadwie książki**

La formoj dwa kaj dwie kombinas kun substantivo en nominativa pluralo, ekz. dwa samochody, dwie siostry. En la vira genro, kiam ni parolas pri viroj aŭ homoj de malsamaj seksoj, la numeralo prenas du formojn. La formo dwaj estas kombinata kun nominativa pluralo, ekz. dwaj synowie, dwaj pasażerowie, kaj la formo dwóch/dwu estas kombinata kun substantivo en la genitiva pluralo, ekz. dwóch synów, dwóch pasażerów.

La numeraloj trzy kaj cztery venas en du genroj: vira kaj nevira.

vira persona genrone-vira persona genro
trzej/czterej projektancitrzy/cztery złote / książki / okna
trzech/czterech pojektantów

La ne-viraj personaj formoj trzy kaj cztery kombinas kun substantivo en nominativa pluralo, ekz. trzy złote, cztery jabłka.

Estas du formoj en la vira genro. La formoj trzej kaj czterej estas kombinitaj kun substantivoj en la nominativa pluralo, ekz. trzej synowie, czterej pasażerowie, dum la formoj trzech kaj czterech estas kombinitaj kun substantivo en la genitiva pluralo, ekz. trzech synów, czterech pasażerów.

Numeraloj indikas nombrojn de 5 ĝis 900 kaj venas en du formoj: vira kaj ne-vira. Ambaŭ formoj kombinas kun substantivoj en la genitiva pluralo.

vira persona genrone-vira persona genro
pięciu lekarzystu pracowników
pięć psów / książek / okiensto złotych / groszy/ książek

Se kunmetita numeralo finiĝas per jeden, tiu ĉi vorto estas ĉiam nedeklinebla kaj estas kunmetita kun substantivo en la genitiva pluralo, ekz. dwudziestu jeden uczniów, sto pięćdziesiąt jeden książek.

Substantivoj en la genitiva pluralo prenas la sekvajn finaĵojn.

vira genroina genroneŭtra genro
-ów
-i/-y
pięciu projektantów
dziesięć groszy
-
-i/-y
dwieście kobiet
pięć kawiarni
-dwadzieścia jabłek

Kunmetitaj frazoj

Kunmetitaj kompleksaj frazoj konsistas el du komponentaj frazoj kiuj kompletigas unu la alian laŭ signifo, sed estas gramatike sendependaj unu de la alia. Ili povas esti kunligitaj rekte, ekz. Piła kawę, czytała książkę, aŭ uzante konjunkciojn, ekz. Piła kawę i czytała książkę. Konjunkcioj esprimas malsamajn semantikajn rilatojn inter la subfrazoj.

Estas pluraj specoj de kunmetitaj kompleksaj frazoj kun specifaj konjunkcioj.

Tipo de frazoSignifa rilato inter la frazojKonjunkciojEkzempla frazo
kunligajla enhavoj de la konsistaj propozicioj estas ligataj unu kun la aliai, orazŚwieciło słońce i było bardzo ciepło.
malligajla enhavoj de la konsistaj propozicioj estas reciproke kontraŭajalbo, lub, czyIdziesz z nami, czy zostajesz?
kontraŭstarajenhavoj de la subfrazoj kontraŭas unu la alianale, lecz, jednak, natomiast, aKupiłem dobre prezenty, ale spóźniłem się na lekcję.
rezultala enhavo de la dua propozicio estas rezulto de la enhavo de la unua propoziciowięc, dlatego, zatemBędzie padał deszcz, dlatego nie jedziemy na wycieczkę rowerową.
Reen al la supro