İçeriğe git

Czasowniki dokonane i niedokonane

Podstawową formą czasownika jest bezokolicznik, który w języku polskim ma zakończenie ć lub c np. jechać, lubić, móc, pomóc.

Czasowniki w języku polskim dzielą się na dokonane i niedokonane. Czasowniki niedokonane odpowiadają na pytanie co robić? i ukazują czynność jako proces trwający w czasie, np. czytać, organizować, sprzątać. Czasowniki dokonane odpowiadają na pytanie co zrobić? i ukazują czynność jako zdarzenie lub jako rezultat, np. przeczytać, zorganizować, sprzątnąć.

Większość czasowników tworzy pary aspektowe, w których jeden czasownik jest niedokonany, a drugi – dokonany.

Czasowniki niedokonaneCzasowniki dokonane
Co robić?Co zrobić?
pićwypić
jeśćzjeść
jechaćpojechać
dzwonićzadzwonić
myćumyć
malowaćnamalować
czytaćprzeczytać
kupowaćkup
odkurzodkurz
sprzątsprzątnąć
otwierotworz
dawaćdać
spotyk sięspotk się
wracwróc
braćwziąć
oglądaćobejrzeć
mówićpowiedzieć
widziećzobaczyć

Czasowniki niedokonane i dokonane w parach aspektowych mogą różnić się od siebie w różny sposób.

  • Najczęściej czasowniki dokonane tworzymy od niedokonanych, dodając przedrostki wy-, z/s-, po-, za-, u-, na-, prze-, np. pićwypić, jeśćzjeść, jechaćpojechać.
  • Rzadziej czasowniki niedokonane i dokonane różnią się przyrostkami. Czasowniki niedokonane zwykle mają zakończenia -, -ować, -awa, a czasowniki dokonane – -/, -, -nąć, np. wkupowaćkupić, sprzątaćsprzątnąć. Często towarzyszą temu różne wymiany w temacie, np. otwieraćotworzyć, dawaćdać, spotykać sięspotkać się, wracaćwrócić.
  • Czasami czasownik niedokonany i dokonany mają różne rdzenie, np. braćwziąć, oglądaćobejrzeć, mówićpowiedzieć, widziećzobaczyć.

Część czasowników nie ma odpowiedników dokonanych, np. móc, musieć, wiedzieć, pracować, studiować, siedzieć, stać.

Czasowniki niedokonane odmieniają się we wszystkich trzech czasach: teraźniejszym, przeszłym i przyszłym, a czasowniki dokonane mają tylko czas przeszły i przyszły.

Formy osobowe czasownika

Czasowniki w języku polskim występują w trzech osobach w liczbie pojedynczej i mnogiej, którym odpowiadają określone zaimki osobowe.

OsobaLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. osobajamy
2. osobatywy
3. osobaon / ona / ono
pan / pani
oni / one
państwo

Zaimki 1. i 2. osoby w zdaniu często są opuszczane, ponieważ końcówki form czasownikowych wyraźnie na nie wskazują, np. idziesz (ty), czytaliśmy (my).

Zaimki 3. osoby występują w różnych rodzajach i wymagają od czasownika odpowiednich form rodzajowych: w liczbie pojedynczej – on mówił (r. męski), ona mówiła (r. żeński), ono mówiło (r. nijaki), a w liczbie mnogiej – oni mówili (r. męskoosobowy), one mówiły (r. niemęskoosobowy).

Zaimka oni używa się zamiast rzeczowników nazywających mężczyzn lub osoby różnej płci, np. Oni (chłopcy) biegali po podwórku. Oni (pasażerowie) wysiadają z pociągu. Zaimka one używa się przy rzeczownikach nazywających osoby płci żeńskiej, dzieci, zwierzęta, przedmioty i zjawiska, np. One (kobiety) wsiadają do samolotu. One (książki) leżały na stole.

Zaimki grzecznościowe pan / pani łączą się z czasownikami w 3. osobie liczby pojedynczej, a państwo – w 3. osobie liczby mnogiej, np. Czy pani wybrała kolor? Państwo mogą kupić ten komputer.

Odmiana czasowników przez osoby nazywa się koniugacją.

Czas teraźniejszy – koniugacja -ę, -esz

Czasowniki w języku polskim mogą wystąpić w trzech czasach: teraźniejszym, przeszłym i przyszłym.

Czas teraźniejszy oznacza, że czynność odbywa się w chwili mówienia lub jest często wykonywana albo ma znaczenie ponadczasowe, np. Magda czyta ogłoszenia. Filip często chodzi do kina. Kraków leży na południu Polski.

W czasie teraźniejszym czasowniki odmieniają się według trzech schematów (koniugacji), które określamy na podstawie końcówek 1. i 2. osoby liczby pojedynczej.

Według koniugacji ę, -esz odmieniają się czasowniki, które mają różne zakończenia, np.pisać, nieść, pić, myć, pracować, dawać.

OsobaKońcówkapisaćmyćpracowaćdawaćnieść
ja-ępiszęmyjępracujędajęniosę
ty-eszpiszeszmyjeszpracujeszdajeszniesiesz
on/ona/ono
pan/pani
-episzemyjepracujedajeniesie
my-emypiszemymyjemypracujemydajemyniesiemy
wy-eciepiszeciemyjeciepracujeciedajecieniesiecie
oni/one
państwo
-ąpisząmyjąpracujądająniosą
  • Czasowniki koniugacji ę, -esz w czasie teraźniejszym często mają inny temat niż bezokolicznik, np. pracowaćpracuje, dawaćdaje, braćbierze.
  • W czasownikach jednosylabowych, np. myć (się), żyć, pić, we wszystkich formach osobowych między tematem a końcówką pojawia się głoska j, np. myćmyje, pićpije.
  • W czasownikach zakończonych na ować, np. pracować, studiować, kupować, fotografować, malować, budować, przyrostek owa- wymienia się na uj-, np. studiuję, pracujesz, kupuje, fotografujemy, malujecie, budują.
  • W czasownikach, które kończą się na wać, np. dawać, wstawać, poznawać, szanować, przyrostek wa- wymienia się na j-, np. daję, wstajesz, poznaje, szanujemy.
  • Niektóre czasowniki w czasie teraźniejszym mają dwa różne tematy: jeden (zakończony na twardą spółgłoskę) w 1. osobie liczby pojedynczej (niosę) i w 3. osobie liczby mnogiej (niosą) oraz drugi (zakończony na miękką spółgłoskę) w pozostałych formach (niesiesz, niesie, niesiemy, niesiecie).

Czas teraźniejszy – koniugacja -ę, -isz/ysz

Według koniugacji -ę, -isz/ysz odmieniają się czasowniki, które są zakończone na , -, -, np. mówić, lubić, uczyć się, tańczyć, myśleć, widzieć, słyszeć.

OsobaKońcówkamówićwidziećsłyszećuczyć się
ja-ęmówięwidzęsłyszęuczę się
ty-iszmówiszwidziszsłyszyszuczysz się
on/ona/ono
pan/pani
-imówiwidzisłyszyuczy się
my-imymówimywidzimysłyszymyuczymy się
wy-iciemówiciewidziciesłyszycieuczycie się
oni/one
państwo
-ąmówiąwidząsłysząuczą się

Czas teraźniejszy – koniugacja -m, -sz

Według koniugacji -m, -sz odmieniają się czasowniki, które są zakończone na - lub -, np. czytać, mieszkać, nazywać się, przepraszać, rozmawiać, umieć, rozumieć.

OsobaKońcówkaczytaćmieszkaćumiećrozumieć
ja-mczytammieszkamumiemrozumiem
ty-szczytaszmieszkaszumieszrozumiesz
on/ona/ono
pan/pani
-czytamieszkaumierozumie
my-myczytamymieszkamyumiemyrozumiemy
wy-cieczytaciemieszkacieumiecierozumiecie
oni/one
państwo
-czytamieszkaumierozumie

W czasownikach tej koniugacji w 3. osobie liczby mnogiej przed końcówką -ą pojawia się spółgłoska -j-, aby oddzielić od siebie dwie samogłoski, np. czytaćczytają, umiećumieją.

Czas teraźniejszy – czasowniki nieregularne

Wiele czasowników ma różne formy w bezokoliczniku i czasie teraźniejszym, np. byćjest, iśćidzie, wiedziećwie. W wielu czasownikach w czasie teraźniejszym występuje wymiana spółgłosek d : dz, r : rz, g : ż, : , np. idęidziesz, mogęmożesz, biorębierzesz, jeżdżejedździsz. Odmiany niektórych czasowników należy nauczyć się na pamięć.

Osobabyćiśćjechaćchciećbrać
jajestemidęjadęchcębiorę
tyjestidzieszjedzieszchceszbierzesz
on/ona/ono
pan/pani
jestidziejedziechcebierze
myjesteśmyidziemyjedziemychcemybierzemy
wyjesteścieidzieciejedzieciechceciebierzecie
oni/one
państwo
idąjadąchcąbiorą
Osobamócjeździćmiećjeśćwiedzieć
jamogęjeżdżęmamjemwiem
tymożeszjeździszmaszjeszwiesz
on/ona/ono
pan/pani
możejeździmajewie
mymożemyjeździmymamyjemywiemy
wymożeciejeździciemaciejeciewiecie
oni/one
państwo
mogąjeżdżąmajedząwiedzą

Czas przeszły

Czas przeszły oznacza czynność lub stan, które miały miejsce w przeszłości, np. Beata była chora. Magda i córka robiły zakupy. Marcin i Filip spotkali się u Beaty.

Wszystkie czasowniki (niedokonane i dokonane) tworzą formy czasu przeszłego, np. Wczoraj czytałem książkę. Wczoraj przeczytałem książkę.

Czasowniki w czasie przeszłym odmieniają się przez rodzaje. W liczbie pojedynczej są trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki (w rodzaju nijakim używa się w zasadzie tylko 3. osoby), np. chłopiec biegał, dziewczynka śpiewała, dziecko bawiło się. W liczbie mnogiej rozróżniamy dwa rodzaje: męskoosobowy i niemęskoosobowy. Form męskoosobowych używamy do oznaczania czynności wykonywanej przez mężczyzn lub osoby różnej płci, np. panowie odpoczywali, nauczyciele pracowali, dziewczynki i chłopcy biegali. W pozostałych wypadkach, a więc kiedy czynność lub stan odnosi się do kobiet, dzieci, zwierząt, roślin, rzeczy, posługujemy się formami rodzaju niemęskoosobowego, np. kobiety rozmawiały, dzieci bawiły się, psy leżały, kwiaty rosły, samochody jechały.

Formy czasu przeszłego tworzy się od tematu bezokolicznika (po odcięciu zakończenia -ć lub -c) za pomocą przyrostka ł oraz końcówek rodzajowych:

temat czasownika + sufiks czasu przeszłego ł + końcówka wskazująca na rodzaj i osobę
Liczba pojedyncza
Osobar. męskir. żeńskir. nijaki
ja-ł-em-ł-am-
ty-ł--ł--
on/ona/ono
pan/pani
-ł--ł-a-ł-o
Liczba mnoga
Osobar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
my-l-iśmy-ł-yśmy
wy-l-iście-ł-yście
oni/one
państwo
-l-i-ł-y

W liczbie mnogiej rodzaj męskoosobowy ma formy ze spółgłoską l: -liśmy, -liście, -li, rodzaj niemęskoosobowy – ze spółgłoską ł: -łyśmy, -łyście, -ły.

czytać, kupować
Liczba pojedyncza
Osobar. męskir. żeńskir. nijaki
jaczytałem, kupowałemczytałam, kupowałam-
tyczytałeś, kupowałeśczytałaś, kupowałaś-
on/ona/ono
pan/pani
czytał, kupowałczytała, kupowałaczytało, kupowało
Liczba mnoga
Osobar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
myczytaliśmy, kupowaliśmyczytałyśmy, kupowałyśmy
wyczytaliście, kupowaliścieczytałyście, kupowałyście
oni/one
państwo
czytali, kupowaliczytały, kupowały

W czasownikach zakończonych na -, np. mieć, woleć, widzieć, lecieć, rozumieć, zachodzi wymiana e na a we wszystkich formach czasownika oprócz rodzaju męskoosobowego.

mieć, rozumieć
Liczba pojedyncza
Osobar. męskir. żeńskir. nijaki
jamiałem, rozumiałemmiałam, rozumiałam-
tymiałeś, rozumiałeśmiałaś, rozumiałaś-
on/ona/ono
pan/pani
miał, rozumiałmiała, rozumiałamiało, rozumiało
Liczba mnoga
Osobar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
mymieliśmy, rozumieliśmymiałyśmy, rozumiałyśmy
wymieliście, rozumieliściemiałyście, rozumiałyście
oni/one
państwo
mieli, rozumielimiały, rozumiały

W czasownikach zakończonych na -ść, np. nieść, przynieść, wieźć, występuje wymiana e na o we wszystkich formach czasownika oprócz rodzaju męskoosobowego. Natomiast w 3. osobie rodzaju męskiego o wymienia się na ó.

przynieść, wieźć
Liczba pojedyncza
Osobar. męskir. żeńskir. nijaki
japrzyniosłem, wiozłemprzyniosłam, wiozłam-
typrzyniosłeś, wiozłeśprzyniosłaś, wiozłaś-
on/ona/ono
pan/pani
przyniósł, wiózłprzyniosła, wiozłaprzyniosło, wiozło
Liczba mnoga
Osobar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
myprzynieśliśmy, wieźliśmyprzyniosłyśmy, wiozłyśmy
wyprzynieśliście, wieźliścieprzyniosłyście, wiozłyście
oni/one
państwo
przynieśli, wieźliprzyniosły, wiozły

Nieregularne formy czasu przeszłego ma czasownik iść i pochodne od niego czasowniki z przedrostkami od-, z-, po-, przy-, prze-, w-, wy- np. wejść, wyjść, przyjść, pójść, odejść.

iść, przyjść
Liczba pojedyncza
Osobar. męskir. żeńskir. nijaki
jaszedłem, przyszedłemszłam, przyszłam-
tyszedłeś, przyszedłeśszłaś, przyszłaś-
on/ona/ono
pan/pani
szedł, przyszedłszła, przyszłaszło, przyszło
Liczba mnoga
Osobar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
myszliśmy, przyszliśmyszłyśmy, przyszłyśmy
wyszliście, przyszliścieszłyście, przyszłyście
oni/one
państwo
szli, przyszliszły, przyszły

Końcówki czasu przeszłego są ruchome, tzn. mogą być oddzielane od tematu i łączone z innym wyrazem poprzedzającym czasownik. Można powiedzieć:

Kiedy przyjechaliśmy do domu, było już późno. albo Kiedyśmy przyjechali do domu, było już późno.

Czy o tym pomyślałeś? albo Czyś o tym pomyślał?

Czas przyszły złożony

Czas przyszły oznacza, że czynność wydarzy się w przyszłości. W języku polskim czas przyszły czasowników niedokonanych i dokonanych ma różną postać. Czasowniki niedokonane mają czas przyszły złożony, np. Jutro Beata będzie pracować nad nowym projektem. W niedzielę będę miała gości. Czasowniki dokonane mają czas przyszły prosty, np. Wieczorem pójdziemy na koncert. Za tydzień Magda i córka pojadą nad morze.

Czas przyszły złożony tworzymy od czasowników niedokonanych na dwa sposoby:

  • czasownik posiłkowy być w odpowiedniej formie osobowej czasu przyszłego + bezokolicznik.
    OsobaCzasownik posiłkowy
    być
    czytaćpracować
    jabędębędę czytaćbędę pracować
    tybędzieszbędziesz czytaćbędziesz pracować
    on/ona/ono
    pan/pani
    będziebędzie czytaćbędzie pracować
    mybędziemybędziemy czytaćbędziemy pracować
    wybędzieciebędziecie czytaćbędziecie pracować
    oni/one
    państwo
    będąbędą czytaćbędą pracować
  • czasownik posiłkowy być w odpowiedniej formie osobowej czasu przyszłego + 3. osoba czasu przeszłego w liczbie pojedynczej w rodzaju męskim i żeńskim (w 3. osobie również – nijakim), a w liczbie mnogiej w rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym.
    Liczba pojedyncza
    OsobaCzasownik posiłkowy
    być
    r. męskir. żeńskir. nijaki
    jabędębędę czytałbędę czytała-
    tybędzieszbędziesz czytałbędziesz czytała-
    on/ona/ono
    pan/pani
    będziebędzie czytałbędzie czytałabędzie czytało
    Liczba mnoga
    OsobaCzasownik posiłkowy
    być
    r. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
    mybędziemybędziemy czytalibędziemy czytały
    wybędzieciebędziecie czytalibędziecie czytały
    oni/one
    państwo
    będąbędą czytalibędą czytały

Czasowniki modalne móc, chcieć, musieć w czasie przyszłym odmieniają się tylko według modelu: czasownik być w czasie przyszłym + 3 osoba liczby pojedynczej lub mnogiej czasu przeszłego, np. Jutro będę musiał długo pracować. Czy będziecie chcieli tam pojechać? Ona będzie mogła to zrobić.

Czas przyszły prosty

Czas przyszły prosty tworzymy od czasowników dokonanych. Takie formy mają końcówki czasu teraźniejszego (zob. czas teraźniejszy), natomiast znaczenie czasu przyszłego, np. Jutro spotkamy się na kawę. Za tydzień Filip pojedzie na wycieczkę rowerową.

OsobaKoniugacja -ę, -eszKoniugacja -ę, -isz/yszKoniugacja -m, -sz
janapiszęzatańczęprzeczytam
tynapiszeszzatańczyszprzeczytasz
on/ona/ono
pan/pani
napiszezatańczyprzeczyta
mynapiszemyzatańczymyprzeczytamy
wynapiszeciezatańczycieprzeczytacie
oni/one
państwo
napiszązatańcząprzeczyta

Tryb rozkazujący

Formy trybu rozkazującego są stosowane w relacjach nieformalnych do wyrażania poleceń, próśb, rozkazów. Ponieważ takie wypowiedzi są kierowane bezpośrednio do odbiorcy, tryb rozkazujący ma tylko trzy formy: 2. osobę liczby pojedynczej (ty), 1. i 2. osobę liczby mnogiej (my, wy).

OsobaKońcówkapisaćpracowaćprzypomniećczytać
ja-----
ty-, -ij, -jpiszpracujprzypomnijczytaj
on/ona/ono-----
my-my, -ijmy, -jmypiszmypracujmyprzypomnijmyczytajmy
wy-cie, -ijcie, -jciepiszciepracujcieprzypomnijcieczytajcie
oni/one-----

Podstawową formą trybu rozkazującego jest 2. osoba liczby pojedynczej, do której w liczbie mnogiej dodaje się końcówki osobowe -my i -cie, np. piszpiszmypiszcie, przypomnijprzypomnijmyprzypomnijcie, czytajczytajmyczytajcie.

W czasownikach koniugacji ę, -esz i koniugacji ę, -isz/ysz formę 2. osoby liczby pojedynczej tworzymy od formy 2. osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego, odrzucając końcówki osobowe -esz, -isz/ysz.

  • Jeżeli po odrzuceniu końcówki temat kończy się jedną spółgłoską, wtedy 2. osoba trybu rozkazującego ma postać bez końcówki, np. pisz(esz) → pisz, pracuj(esz) → pracuj, niesi(esz) → nieś, mów(isz) → mów, ucz(ysz) sięucz się, idzi(esz) → idź.
  • Jeżeli po odrzuceniu końcówki temat kończy się dwiema spółgłoskami, wtedy w 2. osobie trybu rozkazującego najczęściej dodajemy końcówkę -ij, np. przypomn(isz) → przypomnij, sprzątni(esz) → sprzątnij.

W czasownikach koniugacji m, -sz formę 2. osoby liczby pojedynczej tworzymy od formy 3. osoby liczby mnogiej, odrzucając końcówkę ą, np. czytaj(ą) → czytaj, słuchaj(ą) → słuchaj, jedz(ą) → jedz, wiedz(ą) → wiedz.

Część czasowników ma nieregularną formę 2. osoby trybu rozkazującego, którą należy zapamiętać, np. byćbądź, miećmiej, wziąćweź.

W relacjach formalnych (oficjalnych), gdy zwracamy się do kogoś, używając zaimków pan/pani, polecenia, prośby i rozkazy formułujemy w innych sposób.

  • Używamy partykuły niech i formy 3. osoby liczby pojedynczej lub mnogiej czasu teraźniejszego, np. Niech pan czyta dalej. Teraz niech pani mówi. Niech państwo posłuchają tej piosenki.
  • Używamy formy proszę i bezokolicznika, np. Proszę czytać dalej. Teraz proszę mówić. Proszę posłuchać tej piosenki.

Tryb przypuszczający

Formy trybu przypuszczającego służą do oznaczania czynności, które mogą się odbyć pod pewnym warunkiem, oraz do wyrażania prośby.

W trybie przypuszczającym czasowniki występują w liczbie pojedynczej w rodzaju męskim i żeńskim (w 3. osobie – również nijakim), a w liczbie mnogiej – w rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym.

Liczba pojedyncza
OsobaKońcówkar. męskir. żeńskir. nijaki
ja-bympisałbympisałabym-
ty-byśpisałbyśpisałabyś-
on/ona/ono
pan/pani
-bypisałbypisałabypisałoby
Liczba mnoga
OsobaKońcówkar. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
my-byśmypisalibyśmypisałybyśmy
wy-byściepisalibyściepisałybyście
oni/one
państwo
-bypisalibypisałyby

Formy trybu przypuszczającego tworzymy, dodając do formy 3. osoby czasu przeszłego cząsteczkę -by, a w 1. i 2. osobie również końcówki osobowe: -m, -ś, -śmy, -ście, np. mógłbym, mógłbyś, moglibyśmy, moglibyście.

Końcówki trybu przypuszczającego są ruchome, mogą być użyte przed czasownikiem, bardzo często łączą się ze spójnikiem, np. Byłoby dobrze, gdybym wróciła jeszcze dziś. Czybyś mógł otworzyć okno?

Yukarı git