Vai al contenuto

Rodzaj gramatyczny rzeczowników

Rzeczownik to odmienna część mowy nazywająca rzeczy, obiekty, miejsca oraz osoby. Rzeczownik odmienia się przez liczby i przypadki, występuje w rodzajach.

W języku polskim w liczbie pojedynczej są trzy rodzaje: męski (ten), żeński (ta) i nijaki (to). W liczbie mnogiej można wyróżnić dwa rodzaje: męskoosobowy (ci) i niemęskoosobowy (te).

Większość rzeczowników ma w mianowniku liczby pojedynczej następujące końcówki:

  • Rodzaj męski kończy się na spółgłoskę (np. syn, pies, brat).
  • Rodzaj żeński kończy się na -a (np. mama, ulica, córka).
  • Rodzaj nijaki kończy się na -o (np. kino, auto, nazwisko) lub -e (mieszkanie, spotkanie).

Liczba rzeczowników

Rzeczowniki mogą występować w liczbie pojedynczej albo w liczbie mnogiej.

Liczby pojedynczej używamy wtedy, kiedy mówimy o jednym przedmiocie (np. siostra, dom, pies, dziecko).

Liczby mnogiej używamy wtedy, kiedy mówimy o kilku przedmiotach (np. siostry, domy, psy, dzieci).

Niektóre rzeczowniki mają tylko formę liczby mnogiej (np. drzwi, okulary).

Odmiana rzeczowników

W języku polskim jest siedem przypadków: mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik i wołacz. Przypadek określamy za pomocą pytania.

Liczba pojedyncza
Rodzajmęski żywotny (ten)męski nieżywotny (ten)żeński (ta)nijaki (to)
Mianownik
kto? co?
syn, piessport, pomidormama, ulicanazwisko, mieszkanie
Dopełniacz
kogo? czego?
syna, psasportu, pomidoramamy, ulicynazwiska, mieszkania
Celownik
komu? czemu?
synowi, psusportowi, pomidorowimamie, ulicynazwisku, mieszkaniu
Biernik
kogo? co?
syna, psasport, pomidormamę, ulicęnazwisko, mieszkanie
Narzędnik
z kim? z czym?
synem, psemsportem, pomidoremmamą, ulicąnazwiskiem, mieszkaniem
Miejscownik
o kim? o czym?
synu, psiesporcie, pomidorzemamie, ulicynazwisku, mieszkaniu
Wołacz
synu, psiesporcie, pomidorzemamo, uliconazwisko, mieszkanie
Liczba mnoga
Rodzajmęskoosobowy (ci)niemęskoosobowy (te)
Mianownik
kto? co?
synowiepsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania
Dopełniacz
kogo? czego?
synówpsów, sportów, pomidorów, mam, ulic, nazwisk, mieszkań
Celownik
komu? czemu?
synompsom, sportom, pomidorom, mamom, ulicom, nazwiskom, mieszkaniom
Biernik
kogo? co?
synówpsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania
Narzędnik
z kim? z czym?
synamipsami, sportami, pomidorami, mamami, ulicami, nazwiskami, mieszkaniami
Miejscownik
o kim? o czym?
synachpsach, sportach, pomidorach, mamach, ulicach, nazwiskach, mieszkaniach
Wołacz
synowiepsy, sporty, pomidory, mamy, ulice, nazwiska, mieszkania

Mianownik

Mianownik to podstawowa forma rzeczownika. Mianownik w zdaniu zawsze występuje bez przyimka. Odpowiada na pytania: kto? co?

Większość rzeczowników ma w mianowniku liczby pojedynczej następujące końcówki:

  • Rodzaj męski kończy się na spółgłoskę (np. syn, pies, brat).
  • Rodzaj żeński kończy się na -a (np. mama, ulica, córka).
  • Rodzaj nijaki kończy się na -o (np. kino, auto, nazwisko) lub -e (mieszkanie, spotkanie).

Niektóre rzeczowniki posiadają w mianowniku liczby pojedynczej nietypowe końcówki:

  • końcówka -a pojawia się też w rodzaju męskim (ten kolega, mężczyzna, dentysta),
  • końcówka ę pojawia się w rodzaju nijakim (to imię, kurczę),
  • rzeczowniki rodzaju żeńskiego mogą kończyć się na spółgłoskę (ta krew, kość).

Dopełniacz

Dopełniacza używamy po przyimkach: obok, bez, od, do, z, naprzeciwko, dla. Dopełniacz odpowiada na pytania: kogo? czego?

Niektóre czasowniki (np. bać się, życzyć, szukać, słuchać, uczyć się) wymagają użycia dopełniacza: Uczyć się języka polskiego. Życzyć wszystkiego najlepszego..

Niektóre rzeczowniki męskie nieżywotne mają w dopełniaczu liczby pojedynczej końcówkę -u. Często są to wyrazy krótkie (soksoku), zapożyczone (barbaru), rzeczowniki nazywające środki transportu (autobusautobusu), rzeczowniki rodzaju męskiego nazywające dzień tygodnia (wtorekwtorku), rzeczowniki niepoliczalne (cukiercukru).

E ruchome

Niektóre rzeczowniki mają w formach odmiany zmiany w rdzeniu (np. wtorekdo wtorku).

Rzeczowniki w liczbie mnogiej, które są w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego i nijakiego mają w dopełniaczu tzw. końcówkę zero. Jeżeli w zakończeniu wyrazu występują dwie spółgłoski, to między nimi wstawiamy samogłoskę e (np. sukienkasukienek, jajkojajek).

Celownik

Przyimki z którymi występuje celownik: ku, dzięki, przeciw. Celownik odpowiada na pytanie: komu? czemu?

Z celownikiem łączą się np. czasowniki: dać, dziękować, obiecać, pomagać, powiedzieć.

W języku polskim końcówkami celownika są w rodzaju męskim -owi (np. mężowi, nauczycielowi) i końcówka -u (np. bratu, psu). W rodzaju żeńskim przybiera rzeczownik końcówkę i/-y (np. babci, ulicy) i e/-ie (koleżance, dziewczynie).

Uwaga! Wymiana głosek:

  • ch + e = sze (muchamusze)
  • d + e = dzie (wodawodzie)
  • g + e = dze (kolegakoledze)
  • k + e = ce (matkamatce)
  • r + e = rze (siostrasiostrze)
  • zd + e = ździe (gwiazdagwieździe)
  • dz → g (koledzykolegom)
  • ć → t (klienciklientom)

Biernik

Biernik występuje po przyimkach: na, pod, przez, nad, w. Biernik odpowiada na pytania: kogo? co?

Form biernika używamy po czasownikach takich jak np.: mieć, lubić, jeść, kupować, czytać, znać, oglądać, prosić. Jednak gdy czasowniki te występują po przeczeniu, ich rząd zmienia się na dopełniaczowy (kogo? czego?).

Niektóre rzeczowniki mają w formach odmiany zmiany w rdzeniu (np. piesmam psa).

Narzędnik

Narzędnika używamy po przyimkach: nad, pod, przed, za, między. Narzędnik odpowiada na pytania: (z) kim? (z) czym?

Miejscownik

Miejscownik występuje po następujących przyimkach: na, po, o, przy, w(e). Miejscownik odpowiada na pytania: (o) kim, (o) czym?

Rzeczowniki twardotematowe mają w miejscowniku końcówkę -e (np. oknona oknie, sklepw sklepie).

Rzeczowniki rodzaju nijakiego i męskiego o tematach miękkich albo tematach zakończonych na k, g, ch mają w miejscowniku końcówkę u (np. mieszkaniew mieszkaniu, rokw roku).

Niektóre rzeczowniki rodzaju żeńskiego mają końcówkę i/-y (np. kuchniaw kuchni, pracaw pracy).

Uwaga! Wymiana głosek:

  • ch + e = sze (muchao musze)
  • d + e = dzie (wodaw wodzie)
  • g + e = dze (nogao nodze)
  • k + e = ce (matkao matce)
  • ł + e = le (stółna stole)
  • r + e = rze (rowerna rowerze)
  • sł + e = śle (krzesłona krześle)
  • st + e = ście (miastow mieście)
  • t + e = cie (uniwersytetna uniwersytecie)
  • zd + e = ździe (gwiazdao gwieździe)

Wołacz

Wołacza używa się przy zwracaniu się do kogoś.

Rzeczowniki odczasownikowe

Rzeczowniki nazywające czynności i stany nazywamy rzeczownikami odczasownikowymi. Tworzymy je od większości czasowników przez odcięcie od czasownika końcówki fleksyjnej i dołączenie do tematu sufiksu -anie, -enie, -cie, np.:

  • budowaćbudowanie
  • biegaćbieganie
  • projektowaćprojektowanie
  • chodzićchodzenie
  • robićrobienie
  • mówićmówienie
  • byćbycie
  • pićpicie
  • myćmycie

Tworzenie nazw żeńskich

Od większości rzeczowników rodzaju męskiego tworzymy rzeczowniki rodzaju żeńskiego za pomocą przyrostka -ka, np.:

r. męskir. żeński
dyrektordyrektorka
lekarzlekarka
bibliotekarzbibliotekarka
programistaprogramistka

W języku polskim nie tworzymy odpowiedników nazw żeńskich od niektórych nazw w rodzaju męskim oznaczających tytuły akademickie, niektóre zawody, stanowiska. Nazwę w rodzaju męskim uzupełniamy o rzeczownik pani. Np.:

r. męskir. żeński
prezydentpani prezydent
ministerpani minister
profesorpani profesor
dyrektorpani dyrektor

W ogłoszeniach i niektórych innych rodzajach sytuacji komunikacyjnych mogą nazwy stanowisk dotyczyć obu płci, mimo że można tworzyć żeńskich odpowiedników do męskich, np. dyrektor, kierownik, bibliotekarz, nauczyciel.

Torna in alto