Aller au contenu

Szyk wyrazów w zdaniu pojedynczym

Podstawowymi składnikami zdania są podmiot i orzeczenie. Zdanie zwykle zawiera jeszcze wyrazy określające podmiot i orzeczenie, np. Mój kolega odpoczywał w górach. Szyk wyrazów w zdaniu pojedynczym jest swobodny, lecz niezupełnie dowolny. Na pierwszym miejscu przeważnie występuje podmiot z określeniami, na drugim – orzeczenie z określeniami:

  • podmiot (określenia) + orzeczenie (określenia)
  • Nowy autobus zatrzymał się na przystanku.

Zdania pytające zaczynamy w języku polskim od partykuły czy lub zaimka pytajnego.

  • Pytanie o rozstrzygnięcie rozpoczynamy od partykuły czy, którą dodajemy do zdania oznajmującego. Szyk wyrazów w zdaniu pozostaje ten sam:
    • Czy + podmiot (określenia) + orzeczenia (określenia)?
    • Czy idziesz jutro do pracy?
    • Czy autobus zatrzymuje się na tym przystanku?
  • Pytania o uzupełnienie rozpoczynamy od różnych zaimków pytajnych, np. jaki, który, jak, kiedy, gdzie, dokąd, dlaczego, kogo/czego. Po zaimku zwykle występuje podmiot, a potem orzeczenie:
    • Zaimek pytajny + podmiot (określenia) + orzeczenia (określenia)?
    • Kiedy dzieci wyjeżdżają na wakacje?
    • Która książka najbardziej ci się spodobała?
  • Pytania o podmiot rozpoczynamy od zaimka pytajnego: kto/co, po którym występuje orzeczenie:
    • Kto/co + orzeczenie (określenia)?
    • Co leży na stole?
    • Kto jest pierwszy na mecie?
  • Pytania o cechę wyrażoną orzecznikiem rozpoczynamy od zaimków pytajnych: który, jaki, kim/czym. Po tych zaimkach występuje łącznik, a następnie podmiot:
    • Jaki/który, kim/czym + łącznik + podmiot (określenia)?
    • Kim jest Marcin?
    • Jaki jest ten drugi pokój?

Podmiot

Podmiot to główna część zdania, która nazywa wykonawcę czynności. Typowy podmiot występuje w mianowniku i odpowiada na pytania: kto? co? Podmiotem w mianowniku najczęściej jest rzeczownik lub zaimek, np.

  • Kobieta idzie do pracy.
  • Liście opadają z drzew.
  • Ktoś zapukał do drzwi.
  • Oni interesują się teatrem.

Podmiot może być wyrażony także inną częścią mowy użytą w znaczeniu rzeczownika: przymiotnikiem lub liczebnikiem, np. Szczęśliwi czasu nie liczą. Piąta wybiła na zegarze.

Podmiot może się składać z dwu lub więcej wyrazów użytych w mianowniku i połączonych spójnikiem i. Taki podmiot nazywamy podmiotem szeregowym, np.

  • Filip i Beata idą na koncert.
  • Brzozy, dęby i sosny rosły w tym lesie.

Podmiot szeregowy może być wyrażony dwoma wyrazami połączonymi przyimkiem z, np. Ojciec z synem poszli na spacer. Mąż z żoną oglądają film.

Podmiot domyślny mamy wówczas, gdy w zdaniu są opuszczone zaimki 1. i 2. osoby liczby pojedynczej lub mnogiej, których domyślamy się na podstawie formy orzeczenia, np.

  • (Ja) Dzwoniłem do ciebie.
  • (My) Dużo podróżujemy.

Podmiot w dopełniaczu występuje przy czasownikach oznaczających nadmiar lub brak czegoś oraz w konstrukcjach z liczebnikami, np.

  • Wody w rzekach przybywa.
  • Sześć samochodów stało na parkingu.

Orzeczenie

Orzeczenie to najważniejsza część zdania, która orzeka o podmiocie, tzn. wskazuje na jego czynność, stan lub cechę i odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? jaki jest? kim/czym jest? Wyróżniamy trzy rodzaje orzeczeń.

W funkcji orzeczenia zazwyczaj występuje czasownik w formie osobowej w różnych czasach (teraźniejszy, przyszły, przeszły) trybu oznajmującego, a także w trybie rozkazującym i przypuszczającym, np.

  • Magda i Beata robią zakupy.
  • Oni byli w Warszawie.
  • Znajdź przepis na sernik w Internecie.
  • Przeczytałbym książkę, jest ciekawa.

Forma czasownika występującego w funkcji orzeczenia zależy od typu podmiotu. Jeżeli podmiot występuje w mianowniku, wówczas orzeczenie zgadza się z nim pod względem osoby i liczby, natomiast w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i w trybie przypuszczającym również pod względem rodzaju, np.

  • Ja kupię kwiaty, a ty upiecz sernik.
  • Monika poszła do szkoły.

W zdaniach z podmiotem szeregowym orzeczenie występuje w liczbie mnogiej, np.

  • Jabłka, grusze i pomarańcze leżą na stole.
  • Dziewczynki i chłopcy kąpią się w rzece.
  • Magda z koleżanką piją herbatę.

Jeśli w liczbie mnogiej w funkcji podmiotu występują rzeczowniki nazywające mężczyzn lub osoby różnej płci, wówczas w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i w trybie przypuszczającym orzeczenie przybiera formę rodzaju męskoosobowego, pozostałe zaś rzeczowniki wymagają formy rodzaju niemęskoosobowego, np.

  • Państwo Nowakowie wrócili z Poznania.
  • Marcin z Beatą poszli do kina.
  • Książki i zeszyty leżały na stole.
  • Studenci chętnie wyjechaliby nad morze.

Przy podmiocie w dopełniaczu orzeczenie występuje zawsze w 3. osobie liczby pojedynczej, natomiast w czasie przeszłym, przyszłym złożonym i trybie przypuszczającym ma formę rodzaju nijakiego, np.

  • Zabrakło nam pieniędzy.
  • Pięciu studentów uczyło się języka polskiego.

Innym typem orzeczenia jest orzeczenie imienne, które odpowiada na pytanie: jaki jest podmiot?, kim/czym jest podmiot? Takie orzeczenie składa się z dwóch wyrazów: z czasownika być, zostać, stać się, zrobić się w formie osobowej (zwanego łącznikiem) oraz innej części mowy (zwanej orzecznikiem). Orzecznik najczęściej jest wyrażony przymiotnikiem, rzeczownikiem, zaimkiem, liczebnikiem, przysłówkiem, np.

  • Dzień był słoneczny.
  • Magda jest nauczycielką.
  • Brat został lekarzem.
  • Kuba jest taki.
  • Monika była pierwsza na mecie.
  • Nagle zrobiło się ciemno.

Orzecznik wyrażony rzeczownikiem i zaimkiem osobowym występuje w narzędniku, np. Magda została nauczycielką. On nie jest tobą. Tylko wówczas, gdy w roli łącznika występuje wyraz to, orzecznik przybiera postać mianownika, np. Zdrowie to szczęście.

Orzecznik wyrażony przymiotnikiem, zaimkiem dzierżawczym lub wskazującym oraz liczebnikiem porządkowym występuje w mianowniku i zgadza się z podmiotem pod względem rodzaju i liczby, np. Spektakl był ciekawy. Jabłka słodkie. Książka jest moja. Nasi zawodnicy na mecie byli pierwsi.

Trzecim typem orzeczenia jest orzeczenie modalne, które składa się z formy osobowej czasownika modalnego chcieć, musieć, pragnąć, potrafić, woleć lub czasowników nieodmiennych przez osoby, takich jak należy, wypada, można, trzeba, warto, wolno oraz bezokolicznika, np.

  • Musisz przeczytać książkę.
  • Pies chce pić.
  • Tutaj można mówić głośno.
  • Należy podziękować wszystkim.
  • Nie trzeba się spóźniać.

Dopełnienie

Większość czasowników w zdaniu wymaga dopełnienia, które odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo/czego?, komu/czemu?, kogo/co?, z kim/czym? o kim/czym? Dopełnienie przeważnie bywa wyrażone rzeczownikiem lub zaimkiem osobowym, np.

  • Córka pomaga (komu?) matce.
  • Kocham (kogo?) go.
  • Czekamy (na kogo?) na ciebie.
  • Rozmawiamy (o czym?) o pogodzie.
  • Magda spotkała się (z kim?) z Beatą.

Dość często czasownik może mieć więcej niż jedno dopełnienie, np. Prosiłem (kogo?) koleżankę (o co?) o radę. Nazar kupił (co?) prezent (komu?) matce.

Czasownik narzuca dopełnieniu odpowiednią formę gramatyczną, czyli określony przypadek.

Dopełniacz
kogo/czego?
CzasownikPrzykłady użycia
potrzebowaćPotrzebuję twojej rady.
słuchaćWieczorami słuchał radia.
szukaćDługo szukałem torebki.
zapominaćZapomniał telefonu.
Celownik
komu/czemu?
CzasownikPrzykłady użycia
podobać sięPrezenty podobały się matce.
pożyczyćPożyczył bratu pieniądze.
udzielićLekarz udzielił kobiecie pomocy.
Biernik
kogo/co?
CzasownikPrzykłady użycia
czytaćCzytał książkę.
jeśćCodziennie jemy zupę.
kupićKoleżanka kupiła sukienkę.
miećSiostra ma wizytę u lekarza.
odkurzaćMagda odkurza pokój.
pićRano piję herbatę.
pisaćCzęsto piszę listy.
prasowaćTeraz prasuję koszulę.
planowaćJuż planuję urlop.
prosićProszę kotlet i ziemniaki.
rezerwowaćWczoraj zarezerwowałem hotel.
włożyćBeata włożyła nową sukienkę.
zmywaćPo kolacji zmywałam naczynia.
Narzędnik
kim/czym?
CzasownikPrzykłady użycia
jechaćDo teatru jedziemy taksówką.
leciećNad morze lecimy samolotem.
mieszkaćTomek mieszka z rodzicami.
rozmawiaćRozmawialiśmy z sekretarką.
Miejscownik
o kim/czym?
CzasownikPrzykłady użycia
czytaćChętnie czytał o podróżach.
marzyćAnna marzyła o wakacjach.
myślećCały dzień myślał o lekcji.
pamiętaćDziewczyna pamiętała o spotkaniu.

Dopełnienie, które w zdaniu twierdzącym ma formę biernika w zdaniu zaprzeczonym przybiera postać dopełniacza.

Zdania twierdzące – biernik (kogo/co?)Zdania przeczące – dopełniacz (kogo/czego?)
Wczoraj jadłem kolację.Wczoraj nie jadłem kolacji.
Lubię lody.Nie lubię lodów.
Mam nowy krawat.Nie mam nowego krawatu.
Siostra robi zakupy.Siostra nie robi zakupów.
On zna ten adres.On nie zna tego adresu.

Związek przymiotnika z rzeczownikiem

Przymiotnik łączy się z rzeczownikiem w związku zgody, czyli dostosowuje się do niego pod względem rodzaju, liczby i przypadka. W liczbie pojedynczej przymiotnik występuje w trzech rodzajach: r. męskim, np. nowy dom, r. żeńskim, np. nowa sukienka, r. nijakim, np. nowe okno. W liczbie mnogiej występuje tylko w dwu rodzajach: r. męskoosobowym (przy rzeczownikach nazywających mężczyzn lub osoby różnej płci), np. nowi pracownicy, i niemęskoosobowym (przy wszystkich pozostałych rzeczownikach), np. nowe meble, nowe sukienki, nowe okna.

Przymiotniki i rzeczowniki odmieniają się według różnych wzorców odmiany i mają różne końcówki.

Liczba pojedyncza
r. męskir. żeńskir. nijaki
Mianownik
kto/co?
nowy pracownik
nowy dom
nowa sukienkanowe okno
Dopełniacz
kogo/czego?
nowego pracownika
nowego domu
nowej sukienkinowego okna
Celownik
komu/czemu?
nowemu pracownikowi
nowemu domowi
nowej sukiencenowemu oknu
Biernik
kogo/co?
nowego pracownika
nowy dom
nową sukienkęnowe okno
Narzędnik
kim/czym?
nowym pracownikiem
nowym domem
nową sukienkąnowym oknem
Miejscownik
o kim/czym?
(o) nowym pracowniku
(o) nowym domu
(o) nowej sukience(o) nowym oknie
Liczba mnoga
r. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
Mianownik
kto/co?
nowi pracownicynowe domy / sukienki / okna
Dopełniacz
kogo/czego?
nowych pracownikównowych domów / sukienek / okien
Celownik
komu/czemu?
nowym pracownikomnowym domom / sukienkom / oknom
Biernik
kogo/co?
nowych pracownikównowe domy /sukienki / okna
Narzędnik
kim/czym?
nowymi pracownikaminowymi domami / sukienkami / oknami
Miejscownik
o kim/czym?
(o) nowych pracownikach(w) nowych domach / sukienkach / oknach

W bierniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego połączenie przymiotnika z rzeczownikiem żywotnym (nazywającym ludzi i zwierzęta) ma formę dopełniacza, np. Widziałem nowego pracownika firmy. On ma dużego psa. Połączenie przymiotnika z rzeczownikiem nieżywotnym przybiera w bierniku formę mianownika, np. Widziałem nowy dom Marka.

W bierniku liczby mnogiej połączenie przymiotnika z rzeczownikiem męskoosobowym (nazywającym mężczyzn lub osoby różnej płci) przybiera postać dopełniacza, np. Poznałam nowych pracowników z Polski.. Wszystkie pozostałe rzeczowniki i ich określenia mają postać mianownika, np. W zoo widzieliśmy lwy afrykańskie. Magda kupiła nowe sukienki.

W ten sam sposób – dostosowując się pod względem rodzaju, liczby i przypadka – z rzeczownikiem łączą się inne określenia, wyrażone:

  • zaimkiem dzierżawczym, np. twój brat, nasza rodzina, moje mieszkanie
  • zaimkiem wskazującym, np. ten rower, ta dziewczyna, te imieniny
  • zaimkiem pytającym, np. jaki koncert? jaka pogoda? jakie spodnie?
  • liczebnikiem porządkowym, np. pierwszy rok, piąta godzina, trzecie miejsce

Wymienione zaimki oraz liczebniki porządkowe odmieniają się według tego samego wzorca co i przymiotniki, np. Poznałam twojego nowego dyrektora. Jej córka chodzi do czwartej klasy. W tym nowym mieszkaniu jest więcej miejsca.

Szyk zaimków i liczebników porządkowych jest ściśle określony, znajdują się one zawsze przed rzeczownikiem, np. mój telefon, ta restauracja, pierwsze danie.

Szyk przymiotnika zależy od jego znaczenia. Jeżeli nazywa on cechę niestałą (jakościową), poprzedza rzeczownik, np. świeży sok, czysta woda, nowy telefon; jeżeli nazywa cechę stałą (gatunkową), występuje po rzeczowniku, np.: sok pomarańczowy, woda gazowana, telefon komórkowy.

Związek rzeczownika z rzeczownikiem w dopełniaczu

Określeniem rzeczownika może być również inny rzeczownik, np. rzeka Wisła, książka nauczycielki, sok z jabłek. Takie określenie najczęściej występuje w formie dopełniacza, która się nie zmienia, np. książka nauczycielki, książki nauczycielki, książce nauczycielki, książkę nauczycielki.

Określenie w dopełniaczu ma następujące końcówki:

Liczba pojedyncza
r. męskir. żeńskir. nijaki
-a
-u
telefon brata
szklanka cukru
-y
-i
filiżanka kawy
pokój córki
-abutelka wina
Liczba mnoga
r. męskir. żeńskir. nijaki
-ów
-i/-y
puszka ananasów
grupa nauczycieli
-
-i/-y
kilo truskawek
kilo pomarańczy
-kilogram jabłek

Określenie w dopełniaczu ma różne znaczenia i odpowiada na różne pytania. Najczęściej:

  • ma znaczenie jakościowe i odpowiada na pytanie jaki/jaka/jakie?, np. język gestów, koncert muzyki klasycznej, miejsce spotkań.
  • określa przynależność i odpowiada na pytanie czyj/czyja/czyje?, np. dom rodziców, pokój córki, powieść Olgi Tokarczuk.
  • występuje po rzeczownikach nazywających ilość i odpowiada na pytanie czego?, np. szklanka cukru, filiżanka kawy, kilogram jabłek.

Związek liczebnika z rzeczownikiem

Forma liczebnika w związku z rzeczownikiem zależy od liczby, którą nazywa, oraz rodzaju rzeczownika, z którym się łączy.

Liczebnik jeden występuje w trzech rodzajach i łączy się z rzeczownikiem w mianowniku liczby pojedynczej, np. jeden samochód, jedna książka, jedno okno.

Liczebnik dwa ma kilka różnych form rodzajowych.

r. męskoosobowyr. niemęskoosobowy i nijakir. żeński
dwaj pracownicy
dwóch/dwu pracowników
dwa złote, dwa oknadwie książki**

Formy dwa i dwie łączą się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. dwa samochody, dwie siostry. W rodzaju męskoosobowym, gdy mówimy o mężczyznach lub o osobach różnej płci, liczebnik przybiera dwie formy. Forma dwaj łączy się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. dwaj synowie, dwaj pasażerowie, natomiast formy dwóch/dwu – z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. dwóch synów, dwóch pasażerów.

Liczebniki trzy i cztery występują w dwu rodzajach: rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym.

r. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
trzej/czterej projektancitrzy/cztery złote / książki / okna
trzech/czterech pojektantów

Formy niemęskoosobowe trzy i cztery łączą się z rzeczownikiem w mianowniku liczby mnogiej, np. trzy złote, cztery jabłka.

W rodzaju męskoosobowym mamy dwie formy. Formy trzej i czterej łączą się z rzeczownikami w mianowniku liczby mnogiej, np. trzej synowie, czterej pasażerowie, natomiast formy trzech i czterech – z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. trzech synów, czterech pasażerów.

Liczebniki nazywające liczby od 5 do 900 występują w dwu formach: rodzaju męskoosobowym i niemęskoosobowym. Obie formy łączą się z rzeczownikami w dopełniaczu liczby mnogiej.

r. męskoosobowyr. niemęskoosobowy
pięciu lekarzystu pracowników
pięć psów / książek / okiensto złotych / groszy/ książek

Jeżeli liczebnik wieloczłonowy kończy się wyrazem jeden, to ten wyraz pozostaje zawsze nieodmienny i łączy się z rzeczownikiem w dopełniaczu liczby mnogiej, np. dwudziestu jeden uczniów, sto pięćdziesiąt jeden książek.

Rzeczowniki w dopełniaczu liczby mnogiej przybierają następujące końcówki.

r. męskir. żeńskir. nijaki
-ów
-i/-y
pięciu projektantów
dziesięć groszy
-
-i/-y
dwieście kobiet
pięć kawiarni
-dwadzieścia jabłek

Zdania współrzędnie złożone

Zdania współrzędnie złożone składają się z dwóch zdań składowych, które znaczeniowo wzajemnie się uzupełniają, lecz są niezależne od siebie gramatycznie. Mogą one być połączone bezpośrednio, np. Piła kawę, czytała książkę, lub za pomocą spójników, np. Piła kawę i czytała książkę. Spójniki wyrażają różne stosunki znaczeniowe między zdaniami składowymi.

Wyróżniamy kilka typów zdań współrzędnie złożonych, w których występują określone spójniki.

Typ zdaniaStosunek znaczeniowy między zdaniamiSpójnikiPrzykład zdania
łącznetreści zdań składowych łączą się ze sobąi, orazŚwieciło słońce i było bardzo ciepło.
rozłącznetreści zdań składowych wykluczają się wzajemniealbo, lub, czyIdziesz z nami, czy zostajesz?
przeciwstawnetreści zdań składowych przeciwstawiają się sobieale, lecz, jednak, natomiast, aKupiłem dobre prezenty, ale spóźniłem się na lekcję.
wynikowetreść drugiego zdania wynika z treści pierwszegowięc, dlatego, zatemBędzie padał deszcz, dlatego nie jedziemy na wycieczkę rowerową.
Retour au début